Vita Ciceronis I-XXVII
(from the edition of Plutarch's Lives
published by Theodor Doehner, 1846-1847)
This work has been put into an
Acceleration Reader format to help readers practice the comprehension of common lexical phrases and structures. The text on this page can be saved and reformatted into a .txt-file and used in a program like the Reading Acceleration Machine. Note that translations into English from the original Greek are available on the web, e.g., here.
I.
Matrem Ciceronis Helviam
et honesto loco natam
et honestam egisse vitam
perhibent.
De patre
nihil mediocre
fatentur.
Quidam
in officina fullonis
et natum fuisse et educatum
ferunt,
alii
genus ejus a Tullio Attio repetunt,
qui in Volscis gloriose regnavit
et adversus Romanos
haud exiguis viribus
bellum gessit.
Qui primus ejus familiae
Ciceronis cognomentum tulit,
videtur
vir haud contemnendus fuisse;
itaque
ne posteri quidem
eam appellationem repudiarunt,
sed amplexi sunt,
quanquam vulgo rideretur:
a cicere enim trahitur.
Et primus Cicero
ita cognominatus fuit,
quod,
ut fertur,
in extremo naso
fissuram obscuram,
qualis est in cicere,
haberet.
(2) Ipse autem Cicero,
de quo hic scribimus,
quum primum
ad rempublicam se contulisset
et magistratum ambiret,
suadentibus amicis
ut cognomentum illud
fugeret atque mutaret,
fertur jactantius dixisse:
contenturum se,
ut nomen Ciceronis
quam esset Scaurorum et Catulorum
gloriosius efficeret.
Et quaestor in Sicilia,
quum donum argenteum diis dedicaret,
M. Tullium inscripsit,
jussitque
loco cognominis
cicer a fabro insculpi.
Haec
de nomine eo
tradita sunt.
II.
Natum ferunt Ciceronem
tertio nonas Januarias,
quo die
nunc pro salute Imperatoris
a magistratibus
sacrificatur
et vota nuncupantur,
et in partu ejus
matrem
nullum dolorem passam.
Nutrici quoque ejus
spectrum apparuisse,
atque praedixisse,
puerum quem aleret,
magnae Romanis utilitati fore.
Haec quum somnium et nugae viderentur,
ipse statim demonstravit
veram fuisse vaticinationem,
ut primum per aetatem
discere bonas artes licuit;
ita enim ingenium ejus eluxit,
tantumque ei nominis et gloriae
inter pueros peperit,
ut patres eorum
ad ludum literarium venirent,
videre cupientes Ciceronem,
celebratamque ejus in discendo celeritatem
et sollertiam cognoscere;
et inurbaniores nonnulli
filiis suis irascebantur,
quum
honoris causa
Ciceronem
ab iis inter eundum
in medium recipi
viderent.
(2) Quum autem
ingenio
ad omnes disciplinas ferretur
(id quod
in nato
ad discendas bonas artes
et philosophiae studium
homine
Plato requirit),
neque quidquam literarum eruditionisve aspernaretur,
ad poeticam tamen
quodammodo propensior fuit.
Exstat adhuc
carmen
ab eo puero
versibus tetrametris scriptum,
quod inscribitur
Pontius Glaucus.
Progressu temporis
quum
in eo genere
accuratius elaborasset,
non orator modo,
sed poeta etiam
Romanorum optimus habitus est.
Verum oratoria gloria
adhuc ipsi integra permanet,
quanquam
haud parum mutata eloquentiae ratione,
poetica plane obscurata est
et evanuit,
multis post eum praestantissimis poetis exsistentibus.
III.
Puerilibus studiis relictis,
Philonem audivit Academicum,
quem unum
de sectatoribus Clitomachi Romani
et propter doctrinam
in admiratione summa habuerunt
et morum causa
magnopere dilexerunt.
Simul et Mucii,
viri in republica et senatu principis,
consuetudine utens,
peritiam legum
assecutus est.
Militavit etiam aliquamdiu sub Sulla,
bello Marsico.
Videns deinde seditiones
in republica ortas,
atque ex his
ad effrenem dominationem rem rediisse,
otio se dans literario
cum Graecis philosophis
vitam duxit,
inque studia bonarum artium incubuit,
donec Sulla
rerum potitus ac reipublicae status
quodammodo constare visus est.
(2) Eo tempore
Chrysogonus
Sullae libertus
bona cujusdam,
qui ex proscriptione caesus fingebatur,
hastae subjecta
octo millibus nummum emit.
Id
quum Sex. Roscius
filius et haeres defuncti
indigne ferret,
ostenderetque
bona ea sexagies fuisse,
reprehendi se
Sulla moleste tulit,
atque opera Chrysogoni effecit
ut Roscius
parricidii,
quod patrem necasset,
postularetur.
Quum nemo patrocinium Roscii suscipere vellet,
omnesque indignationem et saevitiam Sullae timerent,
destitutus adolescens
ad Ciceronem confugit.
Suscepit causam ejus Cicero,
amicis hortantibus monentibusque haud temere
aliam parandae gloriae ita commodam occasionem
oblatum iri,
victorque
admirationem sui excitavit.
(3) Metu tamen Sullae
in Graeciam abiit,
sparso rumore,
se curandi corporis causa profectum.
Eratque sane
gracili et minime carnoso corpore,
quum
ob imbecillitatem stomachi
pauco uteretur ac tenui victu,
idque sero et jam imminente nocte.
Voce praeditus erat copiosa et bona,
sed aspera et rudi,
et quae
ob orationis vehementiam et commotionem
semper ad altos contenta tonos
periculum corpori videretur denuntiare.
IV.
Ut Athenas venit,
Antiochum Ascalonitam audivit,
facundia ejus et elegantia delectatus,
novitatem autem doctrinae non probans.
Jam enim
a nova quam dicunt Academia et Carneadis factione
desciscebat Antiochus,
sive,
ut nonnulli censent,
evidentia rei et sensuum victus,
sive ut alii putant,
aemulatione
adversus Clitomachi et Philonis sectatores,
ac plerisque in rebus
Stoicas opiniones sequebatur.
His studiis delectatus
Cicero magnopere intendebat animum,
atque id secum cogitabat,
sibi,
si plane a republica arceretur,
a foro et negotiis publicis
in otio philosophico
vitam exigendam esse.
(2) Postquam de morte Sullae annuntiatum est,
amicis Romam crebro per literas revocantibus;
atque Antiocho etiam ad capessendam rempublicam adhortante,
quum jam et corporis vires
exercitationibus confirmasset,
habitumque valetudinis bonae parasset,
et vocem ita formasset
ut et suavis ac copiosa
in aures auditorum infIueret,
et corporis statui satis congrueret,
eloquentiam rursus,
tanquam instrumentum
negotia publica cum dignitate tractandi,
arripuit,
ac quum ipse se declamando exercebat,
tum nobiles oratores adibat.
Ejus rei causa
in Asiam et Rhodum navigavit,
ac de rhetoribus Asianis
Xenocli Adramytteno,
Dionysio Magneti
ac Menippo Cari
vacavit;
Rhodi
oratore Apollonio Molonis filio,
philosopho Posidonio
usus est.
(5) Traditum est memoriae,
Apollonium Romani sermonis ignarum,
petiisse ab eo ut Graece declamaret,
idque Ciceronem libenter annuisse,
sperantem
eo melius corrigi
se ab Apollonio posse.
Declamatione autem ipsius
ceteros,
qui audivissent,
omnes obstupefactos
certatim eum laudibus ornasse,
Apollonium
neque inter audiendum hilari fuisse vultu,
et finita oratione
diu secum cogitabundum tacitumque sedisse,
ac quum id iniquius ferret Cicero,
in haec verba prorupisse:
Te quidem,
o Cicero,
et laudo
et admiror,
Graeciae autem fortunam
miseror,
cernens te ea,
quae sola nobis relicta erant,
ornamenta etiam Romanis addere,
doctrinam et facundiam.
V.
Cicero autem
quum bona spe plenus
ad rempublicam se conferret,
impetum ejus
oraculum quoddam retudit.
Delphis enim
deum consulenti,
quonam modo
ad summam pervenire gloriam posset,
responderat Pythia,
ut ne hominum de se existimationem,
sed suam ipsius naturam
ducem sibi vitae constitueret:
(2) Primum
tempus Romae caute admodum trivit,
segniterque ad magistratus petendos accessit,
negligebaturque,
ac Graecus
literarioque otio deditus,
quae nomina
imperitis sordidisque hominibus
in usu fere sunt,
vulgo appellabatur.
Postquam vero
et innata Iaudis cupiditate,
et patris amicorumque adhortationibus compulsus,
causis agendis se dedit:
non jam paulatim
ad principem locum
progressus est,
sed gloria ejus statim effulsit,
longoque post se intervallo
ceteros reliquit oratores.
(3) Annotatum est eum,
quum
non minus quam Demosthenes
actionis vitio laboraret,
in eo emendando
quum Roscii comoedi,
tum Aesopi tragoedi
opera usum.
Hunc Aesopum dicunt,
quum aliquando in theatro
personam Atrei
de ulciscendo Thyesta deliberantis
ageret,
famulum quendam,
qui subito praetercurrisset,
ob animi commotionem mente captum
inflicto sceptro interfecisse.
(4) Sane
actio Ciceroni
haud leve momentum
ad persuadendum contulit;
idemque
magna vociferatione utentes
oratores irridens,
ob imbecillitatem
ad clamorem,
veluti claudos ad equum,
confugere dicebat.
Verum
hae ejus facetiae atque dicacitas,
quum elegans quiddam et judiciis accommodatum videretur,
ad satietatem
usque ab eo usurpata
multis molesta fuit,
ac malignitatis opinionem auctori conciliavit.
VI.
Quaestori facto
in caritate annonae
quum obtigisset Sicilia,
offendit homines,
frumentum eos Romam mittere cogendo,
postea autem,
quum suam iis diligentiam,
justitiam mansuetudinemque probasset,
majoribus est ab iis,
quam ullus unquam praefectus,
honoribus ornatus.
Et quum multi nobiles juvenes Romani
ad praetorem Siciliae
rei ablegarentur,
quod in bello molliter se gessisse
et contra disciplinam militarem dicerentur,
magna cum laude
eos Cicero defendit
atque servavit.
(3) Ob haec
quum altos spiritus duceret,
Romam revertenti sibi
rem evenisse ridiculam scribit:
se,
quum in Campania
in illustrem quendam virum,
quem pro amico suo habebat,
incurrisset,
quaesivisse ex eo,
ecquid
de rebus a se in provincia gestis
Romani sentirent atque dicerent,
quod existimaret suaram actionum
gloria et fama Romam repletam;
tum illum respondisse:
Ubi enim,
o Cicero,
tu interea temporis fuisti?
Itaque
se tum animo prorsus concidisse,
quod fama ipsius
ita in urbem,
tanquam immensum aliquod pelagus,
incidisset,
neque ad gloriam
quicquam contulisset.
At postea quidem
rationes secum subducens,
multum de ambitione remisit,
animadvertens
se
ad rem infinitam
et quae terminum,
ad quem perveniri posset,
nullum haberet,
gloriam nimirum,
contendere.
Verum
quod laudari se
mirum in modum gauderet,
gloriaeque esset aliquantum cupidior,
id ut in eo
ad extremum usque resedit,
ita multa ejus praeclara consilia
saepe conturbavit.
VII.
Quum ergo
majori studio
ad rempublicam se contulisset,
turpe esse existimans,
si,
quum opifices
instrumentorum suorum inanimatorum
nomina, loca et vim
cognitam habeant,
in republica versans aliquis,
cui hominum opera
in expediendis publicis negotiis
utendum est,
cognitionem civilium rerum personarumque
negligeret:
non nomina modo eorum,
cum quibus sibi res esset,
sed et habitationes eorum,
possessiones,
amicos
vicinosque
ut sciret,
assuefecit;
itaque per Italiam
quacumque via incedenti
facile erat
amicorum agros et praedia
demonstrare.
(2) In admiratione etiam fuit,
quod,
quum modicas facultates,
sed ex quibus tamen
sumptus necessarii suppeditarent,
possideret,
patrocinii causa
neque mercedem
neque dona
a quoquam acceperit,
maxime,
quum Verrinam actionem suscepit.
Eum,
quod praetor
Siciliam
plurimis flagitiis vexasset,
oratu Siculorum
Cicero accusavit,
reumque peregit,
non tam dicendo,
quam eo ipso fere,
quod non dixit.
Quum enim designati magistratus
faverent Verri,
multisque dilationibus atque moris judicium
in ultimum diem extraherent,
Cicero,
quum appareret diei spatium
orationibus suis non suffecturum,
neque judicium perfectum iri,
surgens,
nihil opus esse verbis
dixit,
testesque productos dijudicavit
et judices suffragia jussit ferre.
(3) Verumtamen
multa ejus facete dicta
eo in judicio feruntur.
Verres
Romanis
porcus castratus dicitur.
Erat autem
quidam libertinus Caecilius,
Judaicae superstitioni obnoxius,
qui
quum invitis Siculis Verrem accusare vellet,
Cicero,
Quid, inquit,
Judaeo cum verre est rei?
(4) Erat Verri filius jam pubescens,
qui tenerae aetatis pudicitiam
parum liberaliter custodivisse
credebatur.
Itaque Cicero,
quum a Verre ei mollities objiceretur:
Filiis, inquit, domi vitia exprobranda sunt.
(5) Quum orator Hortensius
non ausus
palam defendere Verrem,
in aestimatione tamen mulctae adesset,
sphingis eburneae dono adductus,
et Cicerone obliquius quippiam dicente,
se dissolvendorum aenigmatum peritum esse negaret:
Atqui, ait Cicero,
Sphingem domi habes.
VIII.
Damnato Verre,
quum litem ei tricies HS. aestimasset,
calumniis nonnullorum impetitus est,
quasi accepta pecunia mulctam diminuisset.
Siculi tamen
ut gratiam ei referrent,
aedilitatem gerenti
multa ex insula advexerunt atque attulerunt,
quorum ille nihil in suam rem vertit,
sed studio eorum usus est eo,
ut rerum in foro venalium pretia minuerentur.
(2) Villam Arpini pulchram
et apud Pompeios aliam,
itemque apud Neapolim,
haud magnas possedit;
accessit eo dos Terentiae uxoris,
quae erant
quadringenta octoginta sestertia
et haereditas quaedam
nonaginta denariorum millia efficiens.
His opibus
liberaliter simul et sobrie vivebat,
convictoribus utens Graecis Romanisque,
qui in liberalibus studiis una versabantur,
raroque ante occasum solis accumbebat
coenandi causa,
idque
non tam propter occupationes,
quam propter valetudinem stomachi imbecillitatis causa.
In corpore alioquin etiam curando
multum posuit diligentiae,
ita ut fricationibus etiam,
certoque numero definitis ambulationibus uteretur.
Atque hoc modo
corporis habitum ita firmavit,
ut id
ad multos ac magnos labores
satis virium haberet
atque perduraret
citra valetudinem.
(3) Domum paternam fratri concessit;
ipse juxta palatium habitavit,
ne qui eum colebant,
longe venire coacti
gravarentur.
Colebant autem eum
et quotidie
ad fores ejus ventitabant
haud pauciores,
quam ad Crassi aut Pompeii,
quorum
ille divitiis,
hic bellica gloria
Romanorum primi
inque summa erant admiratione.
Ciceronem Pompeius quoque coluit,
ejusque actionibus plurimum est
ad potentiam gloriamque parandam adjutus.
IX.
Quum
in petitione praeturae
multos haberet et illustres competitores,
primus omnium designatus est,
creditusque est
judicia praeclare et probe exercuisse.
Fertur etiam Licinius Macer,
vir et ipse multum in civitate potens,
et Crassi utens auxilio,
quum
repetundarum reus
Cicerone judice
esset factus,
potentia sua et studio amicorum fretus,
judicibus adhuc sententias ferentibus
domum abiisse,
statimque caput totondisse,
puramque vestem
veluti absolutus induisse,
atque ita in forum prodiisse;
Crasso autem apud vestibulum occurrente,
et universis damnatum suffragiis nuntiante,
reversus accubuisse
et vivendi finem fecisse.
Haec res
Ciceroni
multam diligentiae in judiciis moderandis famam
attulit.
(2) Quum Vatinius,
homo
in patrociniis asper
et magistratuum quodammodo contemptor,
isque strumis collum oppletus,
a Cicerone aliquid astans peteret,
eoque non annuente
et aliquamdiu deliberante,
diceret:
se,
si praetor esset,
nihil hac de re dubitaturum,
conversus Cicero:
Atqui ego, inquit,
tantum collum non habeo.
(3) Quum adhuc
praeturae ejus
duo vel tres dies superessent,
Manilium
quidam repetundarum apud eum postulavit.
Favit autem
huic Manilio
populus,
quod Pompeii causa,
cujus erat amicus,
fatigari credebatur.
Itaque quum diem unum peteret,
Cicero unicum eum
qui insequebatur
ei concessit;
indigne id ferente populo,
quum praetores solerent
decem, minimum, dies reis largiri.
(4) Itaque a tribunis plebis
in concionem pertractus,
ibique accusatus,
quum impetrasset
ut sibi dicendi potestas fieret ;
se ostendit,
qui semper reis benignum se,
quantum per leges licuisset,
humanumque praebuisset,
inique facturum censuisse,
si eundem se Manilio non exhiberet;
itaque ei diem,
qui unus sibi in praetura reliquus esset,
consulto se constituisse:
non esse enim ejus
qui prodesse reo velit,
judicium ad alium magistratum rejicere.
(5) His dictis
animos populi mirifice circumegit,
ita ut
acclamationibus eum secundis excipientes
orarent,
uti patrocinium Manilii susciperet.
Quod ipse haud gravatim fecit,
in gratiam praesertim Pompeii absentis,
denuoque habita oratione,
acriter in eos
qui rempublicam
in potestate paucorum esse
cupiebant,
invidebantque Pompeio,
invectus est.
X.
Ad consulatum vero
non minus ab optimatibus
quam a multitudine
provectus est.
Ut faverent
petitioni Ciceronis,
reipublicae gratia hujuscemodi ex causa
factum est.
Quum
instituta a L. Sulla reipublicae forma
initio quidem
absurda visa esset,
successu tamen temporis et consuetudine confirmata,
tolerabilis status rerum
ac non incommodus populo
videretur:
exstiterunt
qui
optimo publico suis cupiditatibus postposito
concutere eum mutareque conarentur,
eo etiam freti,
quod Pompeio
adhuc bellum adversus reges in Armenia et Ponto gerente,
Romae
nullus exercitus
novarum rerum machinatoribus opprimendis
sufficiens exstabat.
(2) Horum dux princepsque
fuit L. Catilina,
audax homo
et magnarum rerum appetens,
varioque praeditus ingenio,
qui praeter cetera flagitia
filiae suae virginitatem imminuisse ferebatur,
fratremque ipse suum occidisse,
ac ne parricidii ejus postularetur,
Sullam exorasse,
ut ille tanquam vivus
adhuc inter necandos proscriberetur.
Hunc improbi homines nacti antesignanum,
quum aliis sese sacramentis obstrinxerunt,
tum mactati hominis carnibus gustatis.
(3) Corrupit autem Catilina
magnam urbanae juventutis partem
voluptatibus variis,
compotationibus et muliercularum amoribus
singulos illiciens,
ad eamque rem
effuse sumptus suppeditans.
Ad defectionem
tota Etruria et pleraeque Cisalpinae Galliae partes
spectabant.
Urbi autem
gravissimum a mutatione impendebat periculum,
propter inaequalitatem facultatum
inter cives.
Nam
et quorum summa erat gloria
atque animorum elatio,
ii
theatris, epulis, ambitu et aedificando
rem familiarem comminuerant,
et divitiae ad ignobiles et abjectos homines redierant,
ut levi momento respublica impelli
et prope a quovis everti posse videretur,
ipsa suis vitiis laborans.
XI.
Verum enimvero
Catilina
ut validam aliquam arcem praeoccuparet,
consulatum ambiebat,
magnaque in spe erat,
se cum C. Antonio consulem designatum iri,
viro qui se ipse
neutram in partem
ducem praeberet,
sed ducem nactus,
facile sequeretur
ejusque potentiam augeret.
Haec quum praestantissimi civium praesensissent,
Ciceronem ad consulatum petendum produxerunt;
isque
a populo
magna favore exceptus est
et repulso Catilina cum C. Antonio
consul designatus,
quanquam solus inter competitores
non patricio, sed equestri patre
natus esset.
XII.
Latuerunt adhuc plerosque
Catilinae consilia;
magna autem certaminum exordia
in Ciceronis consulatus initium inciderunt.
Primum enim
ii,
quibus
Sullanis legibus interdictum erat magistratuum petitione,
neque pauci numero,
neque viribus destituti,
populum concitabant,
multa,
et quidem non vana,
de Sullae tyrannide conquerentes,
sed alieno tempore
rempublicam concutientes.
Deinde
tribuni plebis
leges eodem pertinentes promulgabant
de constituendis decem viris
cum plena potestate,
qui totam Italiam
et Syriam
et quascumque regiones
nuper Pompeius
Romano imperio adjecerat,
sub se habentes,
publica bona venderent,
damnarent
quos vellent
et in exsilium agerent,
urbes conderent,
pecunias ex aerario sumerent,
exercitus quantos videretur
scriberent atque alerent.
(2) Quare huic legi
quum alii primarii viri,
tum princeps Antonius
Ciceronis collega
favebat,
sperans
se
unum ex decem istis futurum.
ldemque videbatur
Catilinae institutum,
quum sciret,
non aegre tamen ferre,
propter alieni aeris multitudinem;
et optimatibus
hoc maximum injiciebat metum.
(3) Itaque
hunc primo omnium sibi devinciendum
Cicero ratus,
provinciam ei Macedoniam decrevit,
sibique destinatam Galliam dimisit;
quo officio
Antonium ita obstrinxit,
ut quasi mercede conductus histrio,
in summa republica
secundas sibi ageret partes.
Eo subacto et quasi mansuefacto
fiducia auctus,
novarum rerum machinatores
agressus est,
atque in senatu
habita in legem istam oratione,
ita ejus auctores perterruit,
ut quod contradicerent
non haberent.
Quum rursus eant ferre conarentur
consulesque ad populum vocarent,
nihil perterritus,
senatu se sequi jusso
in concionem prodiit,
ac non legem modo eam sustulit,
sed etiam oratione sua
tribunos plebis ita fregit,
ut de reliquis etiam,
quae moliebantur,
desperarent.
XIII.
Is enim praesertim vir
ostendit Romanis,
quantum
suavitatis eloquentia
rebus honestis conciliet
atque,
quod justum est,
si recte oratione exprimatur,
invictum sit;
tum eum
qui in republica versari praeclare velit,
debere semper re quidem
id
quod rectum est
ei
quod aduletur multitudini
praeferre,
oratione autem eximere ejus
quod conducat acerbitatem.
Exemplum
quo
quanta fuerit in dicendo praeditus gratia
appareat,
est etiam actio
de spectandis ludis
ipso consule
habita.
(2) Quum enim
ante in theatro Equites permixti plebi spectassent,
primus M. Otho
praeturam tum gerens
honoris causa
eos a ceteris civibus separavit,
locumque peculiarem assignavit,
quo etiamnum utuntur.
Hoc
ad ignominiam suam
spectare sentiens populus,
visum in theatro Othonem exsibilavit,
Equites eum plausu exceperunt,
rursumque sibilos populo,
plausum Equitibus tollentibus,
ita inter se commissi maledictis se mutuo vexarunt
atque magna exstitit inde in theatro confusio.
His auditis,
Cicero
in theatrum venit
populumque in Bellonae aedem evocavit;
ibi ab eo dictis castigati
quum in theatrum revertissent,
plausum Roscio alacrem dederunt,
in eoque honorando et laudando
vinci se ab Equitibus passi nequaquam sunt.
XIV.
Interim
conjurati Catilinae
quum initio metu concidissent,
animis receptis
conventus agere
et mutuo se
ad rem audacius aggrediendam
ante reditum Pompeii,
qui jam cum exercitu reverti ferebatur,
cohortari coeperunt.
Catilinam
Syllani maxime milites excitabant,
qui toti quidem Italiae:
firmiter inhaerebant,
sed maxima et validissima eorum pars
per Etruriae urbes dispersa
praedas rursum
et direptiones bonorum alienorum
animo agitabant.
Hi ducem nacti Manlium,
qui sub Sulla praeclare militaverat,
Catilinae se conjunxerunt
Romamque venerunt,
ut comitia ejus obirent.
Rursus enim petebat consulatum,
ac decreverat
ipso in tumultu comitiorum
Ciceronem interficere.
(2) Videbantur quidem ea
quae agebantur
divinitus
terrae motibus, fulminibus, spectris
indicari.
indicia vero
ab hominibus delata erant
quidem ea vera,
sed quae tamen
contra ita nobilem atque potentem virum
non sufficerent.
Itaque Cicero,
dilato comitiorum die,
in senatum vocat Catilinam,
ac de iis,
quae allata erant,
interrogat.
Ibi Catilina,
quod
et multos esse in senatu rerum novarum cupidos putaret
et simul conjuratis ostentare se vellet,
insane Ciceroni respondit:
Quid tandem, inquit, mali facio,
si,
quum duo sint corpora,
alterum capite praeditum,
sed gracile et tabe confectum,
alterum validum et magnum,
sed capite carens,
huic ego caput impono?
(3) His ambagibus
senatum ab eo populumque notari sentiens,
magis etiam sibi metuit Cicero,
eumque thoracibus induti
primores urbis universi
et multi juvenes
in Campum deduxerunt.
Atque ipse
de industria
togam ab humero
aliquantum demittens,
thoracem quem gestabat ostentavit,
periculum
in quo constitutus erat
significans spectantibus.
Itaque multi
eum stipaverunt
indignitate rei moti.
Tandem
populo in suffragia misso
rursum repulsam
passus est Catilina,
designatique consules Silanus et Murena.
XV.
Haud multo post
quum jam Catilinarii milites
in Etruria convenissent
et centuriati essent,
diesque facinori destinata appropinquaret,
media nocte
ad domum Ciceronis
veniunt primi potentissimique Romanorum,
M. Crassus, M. Marcellus et Scipio Metellus;
hi
quum ostium pulsassent,
evocato janitore,
ut excitaret Ciceronem
seque adesse indicaret,
jubent.
(2) Res ea erat.
Crasso
secundum coenam
litteras reddiderat
janitor
ab ignoto quodam homine allatas,
alias aliis inscriptas,
unas vero ipsi Crasso
incerto auctore,
quas unas quum legisset Crassus,
eaeque ostenderent
a Catilina
magnas in urbe caedes editum iri,
juberentque
urbe ipsum excedere,
reliquas non solvit,
sed statim ad Ciceronem contulit,
quum periculi atrocitate perculsus,
tum ut suspicionem de se ob amicitiam Catilinae conceptam purgaret.
(3) Cicero,
re deliberata,
prima luce
senatum convocavit,
allatisque eo epistolis singulis
ut erant inscriptae
distribuit,
jussitque
palam recitare.
Omnes idem indicabant,
nempe insidias.
Ad haec
Q. Arrius,
praetorius vir,
milites in Etruria occulte cogi
indicavit.
Relatum etiam est,
Manlium
cum magna manu
circum illas urbes haerere
et semper novum aliquid
ex urbe operiri.
Itaque fit senatusconsultum,
ut respubIica committeretur consulibus
iique,
hac potestate accepta,
pro arbitrio administrarent
et servarent rempublicam.
Fieri hoc non frequenter,
sed
in magno periculi metu
a senatu solebat.
XVI.
Hac sibi potestate data
Cicero
res extra urbem
Q. Metello commisit,
urbem ipse gubernandam sumpsit,
ac quotidie in publicum
tanta hominum multitudine stipatus prodiit,
ut ab iis
magna fori pars occuparetur.
Quapropter moram porro non ferens
Catilina statuit
ex urbe
se ad exercitum Manlianum proripere,
Marcium autem et Cethegum
jussit
gladiis succinctos
ad domum Ciceronis
quasi salutandi causa ire,
itaque admissos
eum occidere.
Haec
Fulvia nobilis mulier
Ciceronem noctu conveniens
aperit,
monetque
ut sibi a Cethego et Marcio caveat.
Ita hi
quum summo mane venissent
atque aditu prohibiti essent,
moleste id ferentes
atque ante fores vociferantes,
suspicionem auxerunt.
(2) Tum Cicero
senatu[m] in aedem Jovis Statoris
(quae est in summa Sacra via,
qua ascenditur ad Palatium)
convocat.
Eo
quum Catilina etiam sociique venissent
purgandi causa,
nemo senator
assidere eis sustinuit,
sed universi
de sedilibus cesserunt.
Catilina autem loqui orsus,
perturbatus est.
Tandem surrexit Cicero,
urbeque eum exire jussit;
nam inter se,
qui verbis,
et eum
qui armis
rempublicam gerere vellet,
debere murum esse interpositum.
(3) Catilina statim
cum trecentis armatis
urbe exivit,
fascibusque et lictoribus
perinde ac si magistratum gereret
assumptis,
signisque sublatis
ad Manlium contendit,
jamque ad viginti hominum millia coactis,
urbes obiens
ad defectionem sollicitabat.
Itaque quum jam
haud dubie
bellum immineret,
missus est consul Antonius
qui eum debellaret.
XVII.
Qui in urbe relicti erant
cives a Catilina corrupti,
eos continebat
atque confirmabat Cornelius Lentulus,
Sura cognomento,
illustri natus familia,
sed vitae inhoneste actae,
et qui ob libidines senatu ante ejectus,
tunc
(qui mos est
recuperantibus senatoriam dignitatem)
iterum praeturam gerebat.
(2) Fertur
cognomentum Surae
hoc modo adeptus.
Quum
sub Sulla
quaestor
multum publicae pecuniae intervertisset,
idque
Sulla indigne ferret
inque senatu rationem ab eo exigeret:
progressus contemptim atque incuriose plane,
rationem se redditurum negavit,
suram autem praebiturum,
id quod pueri solent
quum in lusione pilae erraverunt.
Inde Sura dictus est.
(3) Alio tempore
quum reus esset,
ac corruptis pecunia quibusdam judicibus,
suffragiis duobus
absolveretur:
inutiles se sumptus
in altero judicum corrumpendo
fecisse
dixit,
satisque fuisse,
si una sententia absolveretur.
(4) Hunc tali ingenio praeditum
et a Catilina excitatum,
insuper vana spe et confictis vaticinationibus
impostores quidam et praestigiatores perdebant,
oracula ementita
pro Sibyllinis versibus cantantes,
quibus indicaretur in fatis esse,
uti tres Cornelii Romae omnium domini essent,
ex his
duos Cinnam et Sullam explevisse jam fatum,
tertio illi,
qui superesset,
Cornelio divinitus dominationem offerri;
modo acciperet,
neque cunctando,
ut Catilina,
occasiones perderet.
XVIII.
Ob id
nihil jam humile,
nihil vile
Lentulus cogitabat.
Statuerunt ergo
senatum universum trucidare
et quotquot praeterea possent cives,
urbem ipsam incendere,
nemini omnino parcere,
praeterquam Pompeii liberis;
hos rapere
et detinere obsidum loco,
per quos transigere cum Pompeio possent;
jam enim constans rumor tenebat,
eum magno profligato bello adventare.
(2) Nox ad rem istam peragendam definita fuit una Saturnalium;
gladii, stuppa, et sulphur
clam in Cethegi domum comportata,
centum viri
ad singulas urbis partes
singuli destinati,
ut certis intervallis simul accensa
urbs undique confIagraret.
Alii ordinati,
qui aquae ductus obturarent
et aquam petentes necarent.
(3) Dum haec parantur,
forte Romae erant
duo legati Allobrogum,
quae gens
tunc maxime affIigebatur
Romanorumque dominationem
aegre tolerabat.
Hos
Lentulus existimans
utiles sibi fore
ad concitandam Galliam
conjurationis socios effecit,
literasque eis
ad senatum Allobrogicum et Catilinam
dedit,
libertatem ilIi promittens,
hunc hortans
ut servis libertate donatis
statim Romam peteret.
Missus
una cum iis
ad Catilinam
qui literas perferret
T. quidam Crotoniata.
(4) Haec
hominum futilium
et qui plerumque inter pocula et scorta colloquerentur
consilia
Cicero
vigili sobrioque animo
et summo studio
sollertiaque indagans,
multosque habens,
qui in speculandis extrinsecus eorum conatibus
se adjuvarent,
cum multis quoque eorum,
qui socii conjurationis videbantur,
occulte colloquens,
eorumque indiciis credens,
de re cum Allobrogibus communicata
certior est redditus,
noctuque
adjuvantibus occulte etiam Allobrogibus,
Crotoniensem illum
cum literis
per insidias intercepit.
XIX.
Orto primum sole
in templum Concordiae
senatum convocavit,
ibique
et literas recitavit,
et indicia deferentibus audientiam fecit.
Retulit etiam Junius Silanus,
esse
qui audierint
Cethegum dicentem,
tres consules et quattuor praetores interfectum iri;
et his germana Piso vir consularis.
C. autem Sulpicius praetor
in domum Cethegi missus,
multa ibi jacula et arma,
plurimos gladios
sicasque recens acutas
reperit.
Tandem
Crotoniata accepta publica fide
in senatu
omnem rem exposuit.
Ita convictus Lentulus
praeturam ejuravit,
depositaque in senatu praetexta,
vestem fortunae suae convenientem sumpsit,
isque et socii ejus
in liberam custodiam
praetoribus traditi sunt.
(2) Quum jam advesperasset
populusque frequens exspectaret,
progressus Cicero
civibus rem narravit,
ab iisque
in domum amici cujusdam vicini
deductus est;
suam enim mulieres obtinebant,
arcana Bonae Deae,
quam Graeci dicunt Gynaikeian (i. e. Muliebrem),
sacra celebrantes.
Fit hoc quotannis
in domo consulis
et sacrificium
praesentibus Vestalibus
a matre vel uxore consulis
peragitur.
(3) Ingressus eam in domum
Cicero,
paucis admodum praesentibus,
secum
quomodo agendum cum deprehensis esset
deliberabat.
Nam et ab extremo et tali facinore digno supplicio abhorrebat,
quum ob innatam humanitatem,
tum quod verebatur
ne potestate sua luxuriare
insolentiusque insultare videretur
viris nobilissimis
et amicos potentes in urbe habentibus;
et si clementius eos tractasset,
imminens ab iis periculum reformidabat.
Videbat enim
non quieturos eos
leviore quam capitali affectos poena,
sed accedente ad veterem nequitiam nova ira
quidvis ausuros;
tum se,
qui alioquin parum animosus haberetur,
mollem timidumque vulgo judicatum iri.
XX.
His illo curis distracto,
mulieribus sacrificantibus
ostentum est factum.
Ara enim,
quum jam sopitus putaretur ignis,
ex cinere et crematis corticibus
flammam copiosam splendidamque edidit;
ob hanc reliquis metu diffugientibus,
Vestales
Terentiam Ciceronis uxorem
celerrime ad maritum accedere,
et quae pro salute patriae cogitaret agere libere,
hortatae sunt:
flammam enim a dea editam
multum illi ad salutem et gloriam momenti polliceri.
(2) Terentia autem,
mulier minime demissi aut timidi ingenii,
sed animo elato praedita
et quae,
ut ait Cicero,
magis a marito partem publicarum curarum acciperet,
quam domesticarum in eum conferret;
haec ei indicavit
et adversum reos incitavit.
Idem fecerunt
Q. frater et P. Nigidius,
quem Cicero in studiis philosophiae socium habebat,
eoque inter reipublicae negotia
plurimum utebatur.
(3) Postridie
quum in senatu de supplicio conjuratorum
sententiae dicerentur,
Silanus,
qui primus interrogatus erat,
censuit
abductos in carcerem
ultimo supplicio esse afficiendos.
Huic suffragati sunt omnes
usque ad C. Caesarem,
qui deinde dictator factus est.
Juvenis tunc erat
et tum primum fundamenta suorum jaciens incrementorum,
jamque eam in spem et viam ingressus,
qua res Romanas
in suam unius potestatem
posterioribus temporibus redegit,
quum lateret reliquos,
Ciceroni multas movit suspiciones,
nullum tamen ad convincendum
sufficiens indicium consequi potuit;
neque desunt
qui
tantum non ab eo deprehensum
Caesarem subterfugisse
dicant.
Alii affirmant,
Ciceronem,
amicos Caesaris et potentiam metuentem,
consulto eum praeteriisse
et delata neglexisse indicia,
quod in promptu erat omnibus videre,
potius fore
ut conjurati
propter Caesarem
salute donarentur,
quam is propter eos supplicio afficeretur.
XXI.
Is igitur Caesar
jussus sententiam ferre,
pronuntiavit:
non esse necandos,
sed bona eorum publicanda,
ipsos in custodiam
per Italiae urbes,
quascumque ad eam rem Cicero delegisset,
vinctos tradendos tantisper
dum Catilina debellaretur.
Huic sententiae,
quum et clemens esset
et ab homine
summa vi dicendi praedito dicta,
haud parum momenti
Cicero addidit,
quum ipse quoque
surgens in utramque partem
modo priori
modo Caesaris astipulans sententiae
disputasset
et omnes amici Caesaris
sententiam Ciceronis
utiliorem esse rati
(minus enim calumniis eum obnoxium fore,
si illi non necarentur),
in alteram sententiam
discesserunt.
Quo factum adeo est
ut Silanus quoque
mutatus sententiam suam retractaret,
seque non de nece censuisse diceret,
verum carcere,
quod ultimum posset Romano irrogari supplicium.
(2) Hanc sententiam
primus omnium
impugnavit
Catulus Lutatius,
deinde sermonem ejus excipiens
Cato
et oratione vehementer
ad suspectum conjurationis faciendum Caesarem tendens,
excitavit animavitque senatum,
ita ut morte damnaret reos.
Tum publicationi bonorum
Caesar reclamavit,
indignum esse affirmans,
suae sententiae humanioribus capitibus repudiatis,
id unum
quod esset durissimum arripi.
Multis urgentibus contra,
ad tribunos plebis
provocavit.
Sed ii non sunt assensi;
ipse Cicero
cessit
et sententiam de publicatione bonorum
remisit.
XXII.
Assumpto deinde senatu,
damnatos adiit,
quos diversis in locis
apud praetores asservatos
fuisse dictum est.
Et primum
a Palatio
Lentulum
per Sacram viam
deduxit
mediumque forum,
principum virorum caterva cinctus atque stipatus,
populo autem tacito
praetereunte atque horrente
eorum quae agebantur metu,
juvenibus praesertim,
qui videbantur
quasi sacrificium quoddam avitum potentiae optimatium
cum timore et stupore
obire.
(2) Quum per forum transiisset
atque ad carcerem venisset,
carnifici Lentulum tradidit
et necare jussit;
deinde Cethegum et reliquos
unum post alium
eodem abduxit
et occidi mandavit.
Videns autem
multos conjurationis socios
confertim in foro astare,
qui
ignorantes
quid esset actum,
noctem exspectabant,
vivere adhuc illos
et eripi posse
putantes:
magna ad eos voce:
Vixerunt, inquit;
eo enim verbo
infaustum mortis nomen evitare consueverunt.
(3) Vesperi per forum domum
se contulit,
non jam tacitis civibus,
aut ordine eum comitantibus,
sed quocumque pervenisset
cum clamore et plausu excipientibus,
servatoremque patriae
et conditorem invocantibus.
Passim lucebant angiportus,
lampadibus et facibus ante fores ubique constitutis.
Mulieres etiam
de tectis prospiciebant,
honorandi spectandique ejus viri causa,
qui
tam splendido praestantissimorum virorum comitatu
domum repeteret.
Quorum plerique
maximis gestis bellis,
triumphis ductis,
et terra marique auctis Romani imperii finibus
insignes
inter eundum
mutuo colloquio utebantur,
multis quidem ducibus ejus aetatis
deberi a populo Romano divitias,
spolia et potentiam accepta ferri,
securitatem autem et salutem uni Ciceroni,
qui tale tantumque avertisset periculum.
(4) Neque enim
tam mirabile
id videbatur,
quod conatum istum perditorum hominum
represserat
et sontes puniverat,
quam
quod maximum omnium
qui unquam exstiterunt
motum
minimis malis
et absque seditione ac tumultu
sedaverat.
Etenim plerique eorum,
qui ad Catilinam confluxerant,
ut de Lentuli et Cethegi exitu cognitum fuit,
deserto eo
diffugerunt;
cum reliquis
ipse
adversus Antonium
commisso proelio,
caesus est cum exercitu.
XXIII.
Neque vero defuerunt
qui
ob haec Ciceronem
maledictis injuriisque vexare
parati essent,
duces
nacti eos
qui insequenti anno magistratus essent gesturi,
Caesarem praetorem,
Metellum et Bestiam
tribunos plebis.
Hi
quum
paucis ante finem consulatus Ciceroniani diebus
magistratum occepissent,
concionem eum habere
passi non sunt,
sed in rostris subsellia collocantes,
conscendere eum
et verba ad populum facere vetuerunt,
jusseruntque
ut,
si ei videretur,
magistratum ejuraret
statimque descenderet.
Progressus ergo
jurandi causa
Cicero,
silentio facto,
non patrium,
sed suum quoddam novum jusjurandum
dixit;
se utique patriae salutem attulisse,
et imperium conservasse,
idemque universus populus juravit.
(2) Qua re
magis etiam Caesar et tribuni plebis irritati,
quum alia
quibus conturbarent Ciceronem
moliti sunt,
tum legem
de vocando cum exercitu ad Ciceronis potentiam dissolvendam Pompeio
tulerunt.
Verum
eo tempore
tribunus plebis M. Cato
plurimum
et Ciceroni et toti civitati profuit,
qui illorum conatibus
pari potestate,
majore autem fretus gloria
se opponebat.
Is
et reliqua facile solvit
et pro concione
consulatum Ciceronis
iis laudibus tulit,
ut
et honores ei omnium,
qui Romano alicui unquam obtigissent,
maximos
decerneret,
et patrem patriae appellaret.
Primus omnium
hoc nomen tulisse
videtur Cicero,
ita a Catone apud populum salutatus.
XXIV.
Quum autem plurimum eo tempore in republica valeret,
multis se ipsum invisum reddidit,
nullo quidem malo facinore,
sed quod se ipsum identidem laudaret atque jactaret,
eo multos offendens.
Nam neque senatus
neque populus
convenire,
neque judices
poterant,
quin Catilinae et Lentuli inculcaretur mentio.
Denique
libros etiam suos
et scripta laudibus suis replevit,
orationemque suam
suavissimam alioquin et gratiosissimam auditoribus
odiosam atque molestam
effecit
importunitate hac
veluti peste quadam assiduo infectam.
(2) Enimvero
quanquam ita immodica tenebatur arrogantia,
fuit tamen ab invidia vacuus,
et,
quemadmodum e scriptis ejus apparet,
quum priores,
tum aequales
liberalissime laudavit.
Multa quoque ejusmodi feruntur dicta ejus.
Aristotelem
aureum eloquentiae fIumen dixit,
de dialogis Platonis affirmavit,
Jovem,
si locuturus fuisset,
eo sermone usurum.
Theophrastum
delicias suas
appellare solebat.
De orationibus Demosthenis interrogatus
quam earum pulcherrimam putaret:
Longissimam,
respondit.
Et tamen inveniuntur
qui
quum se Demostheni favere prae se ferant,
dictum quoddam Ciceronis invadunt,
quod is
in epistola quadam
ad amicum scripserit,
Demosthenem alicubi in orationibus suis dormitare;
obliti interim magnarum et admirabilium laudationum,
quibus eum passim evehit,
et quod is
imitatione Demosthenis
orationes suas in Antonium,
in quas plurimum studii contulerat,
Philippicas inscripserit.
(3) Qui
eodem tempore
doctrinae et sapientiae nomine illustres fuerunt,
horum nemo est,
cujus non Cicero
vel loquens de eo
vel scribens amice,
gloriam auxerit.
A Caesare jam rerum potito
jus civitatis Cratippo Peripatetico impetravit;
effecit etiam
ut Areopagitae decreto facto
a Cratippo postularent
ut,
tanquam ornamentum urbis,
Athenis maneret,
ibique juventutem
philosophicis studiis
informaret.
(4) Sunt et
epistolae Ciceronis
ad Herodem,
et ad filium aliae,
quibus
eum
in studio philosophiae
Cratippum sequi
jubet.
Gorgiam autem rhetorem incusans,
quod filium
ad voluptates et compotationes
illexisset,
a consuetudine ejus
prohibet.
Haec
una fere Graecarum Ciceronis epistolarum,
et alia
ad Pelopem Byzantium,
objurgatoriae sunt.
Ac Gorgiam quidem
haud immerito corripuit,
si quidem ita pravus,
ut videbatur,
et luxuriosus fuit.
Cum Pelope autem
minus liberaliter et morose
expostulat,
neglectum ejus culpa querens,
ne sibi a Byzantiis
honores quidem publice decernerentur.
XXV.
Arrogantiae quidem
haec sunt imputanda,
sicut et illud,
quod saepe orationis vehementia elatus
decorum prodidit.
Quum Munatium in judicio defendisset,
isque absolutus
socium ipsius Sabinum accusaret,
ita fertur
ira evectus
Cicero fuisse,
ut in haec verba prorumperet:
"Nimirum tua opera,
Munati,
damnationem effugisti,
non mea,
me multas tenebras in luce judicibus offundente?"
(2) M. Crassum pro concione laudans,
placuerat.
Eundem
quum paucis post diebus
ver[b]is proscinderet,
isque diceret,
Nonne de hoc loco
nuper me laudasti?
Vero,
inquit,
exercitationis causa
de vili materia
declamans.
Quumque idem aliquando publice dixisset,
nullum Crassum
Romae
ultra sexagesimum annum vixisse,
idque deinde negaret
ac diceret:
Quanam
ego id
de causa
locutus essem?
respondit Cicero:
Sciebas
Romanos id libenter audituros,
itaque iis verbis gratiam eorum captasti.
Eidem probari sibi Stoicorum sententiam ferenti,
qua virum bonum aiunt esse divitem:
Vide, inquit,
ne id tibi magis arrideat,
quod omnia dicunt sapientis esse.
Nam avaritiae crimine
Crassus notabatur.
Alter filiorum Crassi
Axio cuidam erat forma similis,
ideoque mater ejus
in turpem incidit suspicionem.
Ejus quum quidam sermo
senatu placuisset,
interrogatus Cicero
quid videretur,
respondit:
Axios Krassou
(Axius Crassi
sive Dignus Crasso est).
XXVI.
Abiturus in Syriam
Crassus,
malensque
amicum quam inimicum
relinquere Ciceronem,
blande eum compellavit
et velle se
cum eo coenare
dixit,
atque eum
Cicero comiter accepit.
Paucis post diebus
de Vatinio,
inimico et ipso,
amici
ad Ciceronem retulerunt
reconciliari eum
et in gratiam amicitiamque redire velle:
tum Cicero,
Numnam, inquit,
Vatinius quoque
apud nos
vult coenare?
Ac Crassum
quidam
ad hunc modum
tractavit.
(2) Eundem Vatinium
causam agentem,
tumidum vocavit oratorem,
quod
collum strumosum haberet.
Quum eum mortuum esse audivisset,
et mox certo cognovisset
eum vivere:
Male, inquit, pereat,
qui male mentitus est.
(3) Caesare legem ferente
de agro Campano militibus dividendo,
quum multi
in senatu
id aegre ferrent,
L. quidam Gellius
decrepitae jam aetatis dixit:
nunquam id se vivente futurum,
tum Cicero:
Exspectemus, ait;
non enim longam dilationem
petit Gellius.
(4) Erat quidam Octavius,
qui Afer domo putabatur;
huic
quodam in judicio
Cicero,
eum a se exaudiri neganti,
Atqui, inquit,
auris tua
foramine non caret.
Metello Nepoti objicienti,
plures eum testimonio dicendo perdidisse,
quam patrocinando servasse,
fassus est ita rem habere:
plus enim sibi fidei quam facundiae esse.
(5) Adolescenti cuidam,
qui in placenta venenum dedisse patri ferebatur,
minanti se convicium ipsi facturum,
Cicero:
Id malim, inquit,
quam placentam.
(6) Quum P. Sestio advocatus
in judicium
cum aliis nonnullis
venisset,
Sestiusque
neminem
pro se
quicquam dicere pateretur,
sed ipse omnia vellet,
quum eum
jam absolutum iri a judicibus
appareret
et sententiae ita ferrentur:
Utere hodie, inquit, Sesti, tempore,
cras enim privatus eris.
(7) P. Constam,
hominem indoctum et hebetem,
sed qui jurisperitus videri vellet,
in quadam causa
testem citaverat.
Is
quum nihil se scire diceret:
Fortassis, ait Cicero,
de legibus et jure
te interrogari putas.
(8) Metello Nepoti
in contentione quadam
saepenumero quaerenti,
Quis est tuus pater?
Ad talem, inquit Cicero, interrogationem
ut tibi sit quam mihi respondere difficilius,
mater tua fecit.
Mater enim Metelli
impudica existimabatur.
Ipse autem Nepos
homo erat levis,
ut qui
aliquando tribunatu plebis subito deserto
ad Pompeium in Syriam
navigarit,
ab eoque
inconsultius redierit:
sepeliens autem
Philagrum praeceptorem suum studiose,
corvum lapideum
monumento ejus imposuit.
Hoc,
Cicero ait,
prudentius fecisti,
magis enim volare te
quam loqui
docuit.
(9) M. Appio in actione cujusdam causae praefante,
oratum se ab amico,
uti
diligentiam, facundiam, fidemque
adhiberet:
Adeone tu, inquit Cicero,
ferreus es,
qui ne unum quidem istorum,
quae amicus petiit,
adhibueris?
XXVII.
Enimvero
inimicos aut adversarios
acerbioribus insectaridicteriis,
oratorium videtur,
proximum vero quemque
risus captandi gratia offendendo,
multorum in se odia concitavit.
Cujus generis etiam pauca
ascribam.
M. Aquinium,
quod is
duos generos
exsules haberet,
Adrastum vocabat.
L. Cotta, homine vinosissimo, censuram gerente
consulatum petebat Cicero,
sitiensque quum bibisset,
amicis circumstantibus,
Recte, inquit, metuitis
enim ne mihi quod aquam bibam,
censor irascatur.
Voconio
obviam factus,
tres insigniter deformes filias
ducenti secum,
versum hunc
pronuntiavit,
Phoebo haud sinente
hic seminavit liberos.
(2) M. Gellio,
qui videbatur
non ingenuis parentibus ortus,
magna et clara voce literas senatui recitante:
Ne miremini, ait,
ipse quoque unus est eorum
qui proclamarunt.
Quum Faustus Sulla,
magni illius dictatoris Sullae filius,
magnam bonorum partem
decoxisset
et aere alieno pressus
bonorum auctionem publicasset:
hanc sibi melius placere,
quam paternam proscriptionem dixit.
This material is made freely available for non-commercial use only. This edition (c) 2001-2002. Claude Pavur at Saint Louis University. I acknowledge the helpful assistance of Juliet Mousseau of Saint Louis University in the preparation of this text.
