ROMANI IMPERII EXORDIUM
Proca,
rex Albanorum,
duos filios,
Numitorem et Amulium
habuit.
Numitori,
qui natu maior erat,
regnum
reliquit;
sed Amulius,
pulso fratre,
regnavit,
et ut eum sobole privaret,
Rheam Sylviam
eius filiam
Vestae sacerdotem
fecit,
quae tamen
Romulum et Remum
uno partu
edidit.
Quo cognito,
Amulius
ipsam
in vincula
coniecit,
parvulos
alveo impositos
abiecit
in Tiberim,
qui tunc forte
ripas erat effusus;
sed,
relabente flumine,
eos
aqua
in sicco reliquit.
Vastae
tum
in iis locis
solitudines erant.
Lupa,
ut fama traditum est,
ad vagitum
accurrit,
infantes
lingua lambit,
ubera
eorum ori admovit,
matremque se gessit.
Cum lupa
saepius ad parvulos
veluti ad catulos
reverteretur,
Faustulus,
pastor regius,
rem
animadvertit,
eos
tulit
in casam
et Accae Laurentiae coniugi
dedit educandos.
Qui adulti
inter pastores
primo
ludicris certaminibus
vires auxere,
deinde,
venando
saltus peragrare coeperunt,
tum latrones
a rapina pecorum
arcere.
Quare iis
insidiati sunt
latrones,
a quibus
Remus
captus est.
Romulus autem
vi
se defendit.
Tunc Faustulus
necessitate compulsus
indicavit Romulo
quis esset eius avus,
quae mater.
Romulus statim,
armatis pastoribus
Albam properavit.
Interea
Remum
latrones
ad Amulium
regem
perduxerunt,
eum accusantes,
quasi Numitoris greges infestare
solitus esset;
Remus itaque
a rege Numitori
ad supplicium
traditus est:
at Numitor,
considerato adolescentis vultu,
haud procul erat
quin nepotem agnosceret.
Nam Remus
oris lineamentis
erat matri simillimus,
aetasque
tempori expositionis
congruebat.
Dum ea res
animum Numitoris
anxium teneret,
repente Romulus
supervenit,
fratrem
liberavit,
et Amulio interfecto,
avum Numitorem
in regnum
restituit.
Deinde Romulus et Remus
urbem
in iisdem locis
ubi expositi educatique fuerant
condiderunt;
sed orta est
inter eos
contentio
uter
nomen
novae urbi daret,
eamque regeret;
adhibuere auspicia.
Remus prior
sex vultures,
Romulus postea,
sed duodecim,
vidit.
Sic Romulus
augurio victor
Romam vocavit;
et ut eam
prius legibus
quam moenibus muniret,
edixit
ne quis vallum transiliret.
Quod
Remus irridens
transilivit;
eum
iratus Romulus
interfecit,
his increpans verbis:
Sic deinceps
malo afficiatur
quicumque transiliet
moenia mea.
Ita solus
potitus est
imperio
Romulus.
 ROMULUS, ROMANORUM REX PRIMUS
Romulus
imaginem urbis
magis quam urbem
fecerat:
deerant incolae.
Erat
in proximo
lucus:
hunc
asylum
fecit.
Eo statim
multitudo latronum pastorumque
confugit.
Cum vero
ipse et populus
uxores non haberent,
legatos
ad vicinas gentes
misit,
qui societatem connumbiumque
peterent.
Nusquam benigne
legatio
audita est:
ludibrium etiam additum:
Quidni
feminis quoque
asylum aperuistis?
Id enim
compar
foret connubium.
Romulus,
aegritudinem animi dissimulans,
ludos
parat:
indici
deinde finitimis
spectaculum iubet.
Multi convenere
studio etiam videndae novae urbis,
maxime Sabini
cum liberis et coniugibus.
Ubi spectaculi tempus venit,
eoque
deditae mentes cum oculis erant,
tum,
dato signo,
virgines
raptae sunt:
et haec
fuit statim
causa bellorum.
Sabini
ob virgines raptas
bellum
adversus Romanos
sumpserunt,
et cum Romae appropinquarent,
Tarpeiam virginem
nacti sunt,
quae
aquae causa sacrorum hauriendae
descenderat.
Huius pater
Romanae praeerat arci.
Titus Tatius
Sabinorum dux
Tarpeiae
optionem muneris
dedit,
si exercitum suum
in Capitolium
perduxisset.
Illa petiit
quod Sabini
in sinistris manibus
gerebant,
videlicet annulos et armillas.
Quibus dolose promissis,
Tarpeia
Sabinos
in arcem perduxit,
ubi Tatius
eam scutis obrui praecepit.
Nam et scuta
in laevis habuerant.
Sic impia proditio
celeri poena
vindicata est.
Romulus
adversus Tatium processit,
et in eo loco
ubi nunc
Romanum forum est
pugnam conseruit.
Primo impetu,
vir inter Romanos insignis,
nomine Hostinus
fortissime dimicans
cecidit;
cuius interitu consternati
Romani
fugere coeperunt.
Iam Sabini
clamitabant:
Vicimus
perfidos hospites,
imbelles hostes.
Nunc sciunt
longe aliud esse
virgines rapere,
aliud
pugnare cum viris.
Tunc Romulus
arma ad coelum tollens
Iovi aedem vovit,
et exercitus
seu forte
seu divinitus
restitit.
Proelium itaque
redintegratur:
sed raptae mulieres
crinibus passis,
ausae sunt
se
inter tela volantia
inferre;
et hinc patres,
inde viros
deprecatae,
pacem conciliarunt.
Romulus
cum Tatio
foedus percussit,
et Sabinos
in urbem recepit.
Centum ex senioribus
elegit
quorum consilio
omnia ageret,
qui
ob senilem aetatem
Senatus vocati sunt.
Tres equitum centurias
constituit;
plebem
in tringinta curias
distribuit.
His ita ordinatis,
cum
ad Caprae paludem
exercitum lustraret,
subito
coorta est
tempestas
cum magno fragore tonitribusque,
et Romulus
e conspectu ablatus est:
eum
ad Deos abiise
vulgo creditum est;
cui rei fidem fecit
Proculus vir nobilis.
Orta enim inter patres et plebem seditione,
is
in concionem
processit,
et iureiurando
affirmavit
Romulum a se visum
augustiore forma
quam fuisset,
eundemque praecipere
ut seditionibus abstinerent,
et virtutem colerent.
Ita Romulus
pro Deo cultus,
et Quirinus
est appellatus.
 NUMA POMPILIUS, ROMANORUM REX SECUNDUS
Successit Romulo
Numa Pompilius
vir
incluta iustitia et religione.
Is
Curibus
ex oppido Sabinorum
accitus est.
Cum Romam venisset,
ut populum ferum
religione molliret,
sacra plurima
instituit.
Aram
Vestae consecravit,
et ignem
in ara
perpetuo alendum
virginibus dedit.
Flaminem
Iovis sacerdotem creavit,
eumque
insigni veste
et curuli sella
ornavit.
Duodecim Salios
Martis sacerdotes
legit,
qui
ancilla quaedam
imperii pignora e coelo
ut putabant,
delapsa,
ferre per urbem,
canentes
et rite saltantes
solebant.
Annum
in duodecim menses
ad cursum lunae
descripsit:
nefastos fastosque dies
fecit:
portas
Iano gemino
aedificavit,
ut esset
index pacis et belli:
nam apertus
in armis esse civitatem,
clausus vero
pacatos
circa omnes populos,
significabat.
Leges quoque
plurimas et utiles
tulit Numa.
Ut vero
maiorem institutis suis auctoritatem
conciliaret,
simulavit sibi
cum Dea Aegeria esse
colloquia nocturna,
eiusque monitu
se omnia
quae ageret
facere.
Lucus erat
quem medium
fons
perenni rigabat aqua:
eo saepe
Numa
sine arbitris
se inferebat,
velut ad congressum Deae:
ita omnium animos
religione imbuit,
ut fides et iusiurandum,
non minus
quam legum et poenarum metus
cives continerent.
Bellum quidem nullum
gessit,
sed non minus civitati profuit
quam Romulus.
Morbo extinctus,
in Ianiculo monte
sepultus est.
Ita duo deinceps reges,
ille bello,
hic pace,
civitatem auxerunt.
Romulus
septem et triginta regnavit annos;
Numa
tres et quadraginta.
 TULLUS HOSTILIUS, ROMANORUM REX TERTIUS
Mortuo Numa,
Tullus Hostilius
rex creatus est.
Hic
non solum
proximo regi dissimilis,
sed etiam
Romulo ferocior fuit.
Eo regnante,
bellum
inter Albanos et Romanos
exortum est.
Ducibus
Hostilio et Fufetio
placuit,
paucorum manibus
fata utriusque populi
committi.
Erant
apud Romanos
trigemini Horatii,
trigemini quoque
apud Albanos Curiatii.
Cum iis
agunt reges
ut pro sua quisque patria
dimicent ferro.
Foedus ictum est
ea lege,
ut unde victoria,
ibi quoque imperium esset.
Itaque trigemini
arma capiunt,
et in medium
inter duas acies
procedunt.
Consederant utrimque
duo exercitus.
Datur signum,
infestisque armis
terni iuvenes
magnorum exercituum animos gerentes
concurrunt.
Ut primo concurso
increpuere arma,
horror ingens
spectantes perstrinxit.
Consertis deinde manibus,
statim duo Romani
alius super alium expirantes
ceciderunt:
tres Albani vulnerati.
Ad casum Romanorum
conclamavit gaudio
exercitus Albanus.
Romanos iam
spes tota deserebat.
Unum Horatium
tres Curiatii
circumsteterant;
is quamvis integer,
quia tribus impar erat,
fugam
simulavit,
ut singulos
per intervalla secuturos
separatim aggrederetur.
Iam aliquantum spatii
ex loco,
ubi pugnatum est,
aufugerat,
cum respiciens
vidit unum Curiatium
haud procul ab se abesse.
In eum
magno impetu redit
et dum Albanus exercitus
inclamat Curiatiis,
ut opem ferant fratri,
iam Horatius
eum occiderat.
Alterum deinde,
priusquam tertius
posset consequi,
interfecit.
Iam singuli
supererant
sed nec spe
nec viribus pares.
Alterius erat
intactum ferro corpus,
et geminata victoria
ferox animus.
Alter fessum vulnere,
fessum cursu
trahebat corpus.
Nec illud proelium fuit.
Romanus exultans
male sustinentem arma
conficit,
iacentemque spoliat.
Romani
ovantes ac gratulantes
Horatium accipiunt,
et domum deducunt.
Princeps ibat Horatius,
trium fratrum spolia
prae se gerens.
Cui obvia
fuit soror,
quae desponsa fuerat
uni ex Curiatiis,
visoque
super humeros fratris
paludamento sponsi,
quod ipsa confecerat,
flere
et crines solvere
coepit.
Movit feroci iuveni animum
comploratio sororis
in tanto gaudio publico:
stricto itaque gladio
transfigit puellam,
simul eam verbis increpans:
Abi hinc
cum immaturo amore
ad sponsum;
oblita fratrum,
oblita patriae.
Sic eat
quaecumque Romana
lugebit hostem.
Atrox
id visum est facinus
patribus plebique;
quare raptus est
in ius
Horatius
et apud iudices
condemnatus.
Iam acesserat lictor
iniiciebatque laqueum.
Tum Horatius
ad populum provocavit.
Interea pater Horatii senex
proclamabat
filiam suam
iure caesam fuisse;
et iuvenem amplexus,
spoliaque Curiatiorum ostentans
orabat populum
ne se
orbum liberis faceret.
Non tulit populus
patris lacrimas,
iuvenemque absolvit,
magis admiratione virtutis,
quam iure causae.
Ut tamen
caedes manifesta
expiaretur,
pater,
quibusdam sacrificiis peractis,
transmisit
per viam
tigillum,
et filium
capite adoperto
velut sub iugum
misit:
quod tigillum
sororium appellatum est.
Non diu
pax Albana mansit:
nam Fufetius,
dux Albanorum,
cum
invidiosum
se apud cives videret
quod bellum
uno paucorum certamine
finisset,
ut rem corrigeret,
Veientes
adversus Romanos
concitavit.
Ipse
ab Tullo
in auxilium arcessitus,
aciem
in collem subduxit,
ut fortunam belli experiretur
ac sequeretur.
Qua re Tullus intellecta,
dixit clara voce
suo illud iussu
Fufetium facere,
ut hostes
a tergo
circumvenirentur.
Quo audito,
hostes
territi victique sunt.
Postera die
Fufetius
cum
ad gratulandum
Tullo venisset,
iussu illius
quadrigis religatus est,
et in diversa distractus.
Deinde Tullus
Albam
propter ducis perfidiam
diruit,
et Albanos
Romam transire
iussit.
Roma interim crevit
Albae ruinis:
duplicatus est
civium numerus:
mons Caelius
urbi additus,
et quo frequentius habitaretur,
eam sedem
Tullus regiae cepit,
ibique deinde habitavit.
Auctarum virium fiducia elatus
bellum Sabinis indixit;
pestilentia
insecuta est:
nulla tamen ab armis quies
dabatur.
Credebat enim
rex bellicosus
salubriora militiae
quam domi esse
iuvenum corpora;
sed ipse quoque
diuturno morbo
est implicitus:
tunc fracti
simul cum corpore
sunt
spiritus illi feroces,
nullique rei deinceps
nisi sacris
operam dedit.
Memorant
Tullum fulmine ictum
cum domo
conflagrasse.
Tullus
magna gloria belli
regnavit
annos duos et triginta.
 ANCUS MARCIUS, ROMANORUM REX QUARTUS
Tullo mortuo,
Ancum Marcium regem
populus creavit.
Numae Pompilii nepos
Ancus Marcius erat,
aequitate et religione
avo similis.
Tunc Latini
cum quibus
Tullo regnante,
ictum foedus erat,
sustulerunt animos,
et incursionem
in agrum Romanum fecerunt.
Ancus,
priusquam eis bellum indiceret,
legatum misit
qui res repeteret,
eumque morem
posteri retinuerunt.
Id autem
hoc modo fiebat.
Legatus,
ubi ad fines eorum venit,
a quibus
res repetuntur,
capite velato,
ait:
Audi, Iupiter;
audite,
fines huius populi.
Ego sum
publicus nuncius populi Romani:
verbis meis
fides sit.
Deinde peragit postulata.
Si non deduntur res
quas exposcit,
hastam
in fines hostium
emittit,
bellumque ita indicit.
Legatus
qui ea de re
mittitur fecialis,
ritusque belli indicendi
ius feciale
appellatur.
Legato Romano
res repetenti
superbe responsum est
a Latinis;
quare bellum
hoc modo
eis indictum est.
Ancus
exercitu conscripto
profectus,
Latinos fudit,
et oppidis deletis
cives Romam traduxit.
Cum autem
in tanta hominum multitudine
facinora clandestina
fierent,
Ancus
carcerem
in media urbe
ad terrorem increscentis audaciae
aedificavit:
muro lapideo
urbem circumdedit,
et Ianiculum montem,
ponte sublicio in Tiberim facto,
urbi coniunxit.
Pluribus aliis rebus
intra paucos annos confectis,
immatura morte praereptus,
non potuit praestare
qualem promiserat regem.
 LUCIUS TARQUINIUS PRISCUS,
ROMANORUM REX QUINTUS
Anco regnante,
Lucius Tarquinius
urbe Tarquinia profectus,
cum coniuge et fortunis omnibus
Romam commigravit.
Additur
haec fabula:
scilicet ei advenienti
aquila
pileum
sustulit,
et super carpentum,
ubi Tarquinius sedebat,
cum magno clangore volitans,
rursus capiti
apte
reposuit;
inde sublimis
abiit.
Tanaquil coniux
auguriorum perita
regnum ei portendi
intellexit:
itaque virum complexa
iussit
eum
alta sperare.
Has spes cogitationesque
secum portantes,
urbem ingressi sunt,
domicilioque ibi comparato,
Tarquinius
pecunia et industria
dignitatem
atque etiam
Anci regis familiaritatem
consecutus est,
a quo
tutor liberis relictus
regnum intercepit,
et ita administravit,
quasi iure
adeptus fuisset.
Tarquinius Prisicus
bellum
cum Sabinis
gessit,
in quo bello
equitum centurias
numero auxit;
nomine mutare
non potuit,
deterritus,
ut ferunt,
Accii Navii auctoritate.
Accius,
ea tempestate
augur inclutus,
id fieri posse negabat,
nisi aves addixissent;
iratus rex,
in experimentum artis,
eum interrogavit
fieri ne posset
quod ipse mente conceperat:
Accius,
augurio acto,
fieri posse respondit.
Atqui hoc,
inquit rex,
agitabam
an cotem illam
secare novacula
possem.
Potes ergo,
inquit augur,
et secuisse dicitur.
Tarquinius
Sabinos vicit,
et filium tredecim annorum,
quod in proelio
hostem percussisset,
praetexta et bulla donavit,
unde haec
ingenuorum puerorum insignia
esse coeperunt.
Supererant
duo Anci filii,
qui aegre ferentes
se
paterno regno
fraudatos esse,
regi
paraverunt insidias.
Ex pastoribus
duos ferocissimos
deligunt
ad patrandum facinus.
Ii,
simulata rixa,
in vestibulo regiae
tumultuantur.
Cum eorum clamor
penitus in regiam pervenisset,
vocati ad regem
pergunt.
Primo uterque
simul vociferari coepit,
et certatim
alter alteri obstrepere.
Cum vero iussi essent
invicem dicere,
unus
ex composito
rem orditur;
dumque intentus in eum
se
rex totus averteret,
alter
elatam securim
in eius caput
deiecit,
et relicto telo,
ambo foras
se proripiunt.
 SERVIUS TULLIUS, ROMANORUM REX SEXTUS
Servius Tullius
matre nobili, sed captiva,
natus est.
Cum in domo Tarquinii Prisci
educaretur,
ferunt
prodigium
visu eventuque mirabile
accidisse.
Flammae species
pueri dormientis caput
amplexa est.
Hoc viso
Tanaquil
summam ei dignitatem
portendi intellexit;
coniugi suasit
ut eum
non secus ac liberos suos
educaret.
Is
postquam adolevit,
a Tarquinio
gener
assumptus est;
et cum Tarquinius occisus esset,
Tanaquil,
celata eius morte,
populum
ex superiori parte aedium
allocuta,
ait regem,
gravi quidem,
sed non letali
vulnere accepto,
petere,
ut,
interim dum convalescit,
Servio Tullio dicto
audientes essent.
Servius Tullius
quasi precario
regnare coepit,
sed recte imperium administravit.
Servius Tullius
aliquod urbi decus
addere voluit.
Iam tum inclutum erat
Dianae Ephesiae fanum.
Id communiter
a civitatibus Asiae factum
fama ferebat.
Itaque
Latinorum populis suasit,
ut et ipsi Romae
fanum Dianae
cum populo Romano
aedificarent.
Quo facto,
bos mirae magnitudinis
cuidam Latino
nata dicitur,
et responsum somnio datum
eum populum
summam imperii habiturum,
cuius civis bovem illam
immolasset.
Latinus
bovem
ad fanum Dianae
deduxit,
et causam
sacerdoti Romano exposuit.
Sacerdos callidus
dixit
eum debere prius
vivo flumine
manus abluere.
Dum Latinus
ad Tiberim descendit,
sacerdos
bovem immolavit.
Ita imperium civibus,
sibique gloriam vindicavit.
Servius Tullius
filiam alteram ferocem
mitem alteram habebat.
Duo quoque
Tarquinii Prisci filii
longe dispares moribus erant:
Tullia ferox
Tarquinio miti nupserat;
Tullia vero
mitis Tarquinio feroci;
seu mites,
seu forte,
seu fraude,
perierunt:
feroces morum
similitudo coniunxit.
Statim
Tarquinius superbus
a Tullia incitatus,
advocato senatu,
regnum paternum
repetere coepit:
qua re audita,
Servius
dum ad curiam contendit,
iussu Tarquinii
gradibus deiectus,
et domum refugiens
interfectus est.
Tullia
carpento vecta
in forum
properavit,
virum
e curia
evocavit,
et prima
regem salutavit:
a quo iussa
a turba decedere,
cum domum rediret,
viso patris corpore,
mulionem evitantem
super ipsum corpus
carpentum agere
praecepit.
Unde vicus ille
Sceleratus
dictus est.
Servius Tullius
regnavit
annos quatuor et quadraginta.
 TARQUINIUS SUPERBUS, ROMANORUM REX SEPTIMUS ET ULTIMUS
Tarquinius superbus
regnum
sceleste occupavit.
Tamen
bello strenuus
hostes domuit.
Urbem Gabios
in potestatem
redegit
fraude Sexti filii.
Is
cum indigne ferret
eam urbem
a patre
expugnari non posse,
ad Gabinos
se contulit,
patris in se saevitiam querens.
Benigne a Gabinis
exceptus est,
et paulatim
eorum benevolentiam
fictis blanditiis alliciendo,
dux belli electus est.
Tum e suis
unum ad patrem mittit
sciscitatum
quidnam se facere vellet.
Pater
nuncio filii
nihil respondit,
sed in hortum transiit;
ibique inambulans,
sequente nuncio,
altissima papaverum capita
baculo decussit.
Nuncius
fessus expectando
redit Gabios.
Sextus,
cognito silentio patris
simul ac facto,
intellexit
quid vellet pater.
Primores civitatis
interemit,
patrique urbem
sine ulla dimicatione
tradidit.
Postea Tarquinius superbus
Ardeam urbem
oppugnavit.
Ibi Tarquinius Collatinus
sorore regis natus
forte coenabat
apud Sextum Tarquinium
cum aliis iuvenibus regiis.
Incidit
de uxoribus
mentio:
cum unusquisque,
suam laudaret,
placuit experiri.
Itaque equis
Romam petunt.
Regias nurus
in convivio et luxu
deprehendant.
Pergant inde Collatiam.
Lucretiam Collatini uxorem
inter ancillas
in lanificio
inveniunt.
Ea ergo
caeteris praestare
iudicatur.
Paucis interiectis diebus,
Sextus Collatiam rediit,
et Lucretiae vim attulit.
Illa postero die,
advocatis patre et coniuge,
rem exposuit,
et se
cultro,
quem sub veste texerat,
occidit.
Conclamant
vir paterque,
et in exitium regum
coniurant.
Tarquinio Romam redeunti
clausae sunt
urbis portae,
et exilium indictum.
 IUNIUS BRUTUS, ROMANORUM CONSUL PRIMUS
(Anno urbis conditae 244).
Lucius Iunius Brutus,
sorore Tarquinii natus,
cum eandem fortunam timeret
in quam frater inciderat,
qui
ob divitias et prudentiam
fuerat ab avunculo occisus,
stultitiam finxit.
Unde Brutus
dictus est.
Profectus Delphos
cum Tarquinii filiis,
quos
pater
ad Apollinem
muneribus honorandum
miserat,
baculo sambuceo aurum inclusum
Deo donum tulit.
Peractis deinde mandatis patris,
iuvenes
Apollinem consuluerunt
quisnam
ex ipsis
Romae regnaturus esset.
Responsum est
eum Romae
summam potestatem habiturum,
qui primus
matrem oscularetur.
Tunc Brutus perinde,
atque casu prolapsus,
terram osculatus est,
quod ea
communis sit mater
omnium mortalium.
Expulsis regibus,
duo consules creati sunt,
Iunius Brutus
et Tarquinius Collatinus,
Lucretiae maritus.
At libertas
modo parta,
per dolum et proditionem
paene amissa est.
Erant
in iuventute Romana
adolescentes aliquot,
sodales Tarquiniorum.
Hi
de accipiendis nocte
in urbem
regibus colloquuntur,
ipsos Bruti consulis filios
in societatem consilii
assumunt.
Sermonem eorum
ex servis
unus excepit:
rem
ad consules
detulit.
Scriptae ad Tarquinium litterae
manifestum facinus
fecerunt.
Proditores
in vincula
coniecti sunt,
deinde damnati.
Stabant
ad palum
deligati iuvenes nobilissimi,
sed prae caeteris
liberi consulis
omnium in se oculos
convertebant.
Consules
in sedem processere suam,
missique lictores
nudatos
virgis caedunt,
securique feriunt.
Supplicii
non spectator modo,
sed et exactor
erat Brutus,
qui tunc patrem exuit,
ut consulem ageret.
Tarquinius
deinde bello aperto
regnum recuperare
tentavit.
Equitibus praeerat
Aruns
Tarquinii filius:
rex ipse
cum legionibus
sequebatur.
Obviam hosti
consules erant.
Brutus
ad explorandum
cum equitatu
antecessit.
Aruns,
ubi Brutum agnovit,
inflammatus ira:
Ille est vir, inquit,
qui nos patria expulit;
en ille
nostris decoratus insignibus
magnifice incedit.
Tum concitat calcaribus
equum
atque in ipsum consulem
dirigit:
Brutus
avide se certamini offert.
Adeo infestis animis
concurrerunt
ut ambo
hasta transfixi
ceciderint;
fugatus est tamen
Tarquinius.
Alter consul
Romam
triumphans rediit.
Bruti collegae
funus
quanto potuit apparatu
fecit.
Brutum
matronae
ut parentem
annum luxerunt.
 HORATIUS COCLES
Porsenna,
rex Etruscorum,
ad restituendos Tarquinios
cum infesto exercitu
Romam venit.
Primo impetu
Ianiculum cepit.
Non usquam alias ante
tantus terror
Romanos invasit:
ex agris
in urbem
demigrant;
urbem ipsam
saepiunt praesidiis.
Alia urbis pars
muris,
alia
Tiberi obiecto,
tuta videbatur.
Pons sublicius
iter paene hostibus dedit,
nisi unus vir
fuisset
Horatius Cocles,
illo cognomine
quod in alio proelio
oculum amiserat.
Is
pro ponte stetit,
et aciem hostium
solus sustinuit,
donec pons
a tergo
interrumperetur:
ipsa audacia
obstupefecit hostes;
ponte rescisso,
armatus
in Tiberim
desiluit,
et incolumis
ad suos
transnavit.
Grata
erga tantam virtutem
civitas fuit;
ei
tantum agri
datum est,
quantum
una die
circumarari potuisset.
Statua quoque
in comitio
posita est.
 MUCIUS SCOEVOLA
Cum
Porsenna
Romam obsideret,
Mucius
vir Romanae constantiae
senatum adiit,
et veniam transfugiendi petiit,
necem regis repromittens.
Accepta potestate,
in castra Porsennae venit.
Ibi
in confertissima turba
prope regium tribunal
constitit.
Stipendium
tunc forte
militibus dabatur:
et scriba
cum rege
pari fere ornatu
sedebat.
Mucius
illum
pro rege
deceptus
occidit.
Apprehensus
et ad regem pertractus,
dextram
accenso ad sacrificium foculo
iniecit;
hoc supplicii a rea exigens,
quod in caede peccasset.
Attonitus miraculo
rex
iuvenem amoveri ab altaribus
iussit.
Tum Mucius,
quasi beneficium remunerans,
ait trecentos,
sui similes,
adversus eum
coniurasse.
Qua re
ille territus
bellum,
acceptis obsidibus,
deposuit.
 CLAELIA VIRGO
Porsenna
Claeliam virginem nobilem
inter obsides
accepit.
Cum eius castra
haud procul ripa Tiberis
locata essent,
Claelia
deceptis custodibus
noctu egressa,
equum,
quem sors dederat,
arripuit,
et Tiberim
traiecit.
Quod ubi regi nunciatum est,
primo
ille
incensus ira
Romam legatos misit
ad Claeliam obsidem reposcendam.
Romani
eam
ex foedere restituerunt.
Tum rex
virginis virtutem admiratus,
eam laudavit,
ac parte obsidum
donare se dixit,
permisitque
ut ipsa
quos vellet,
legeret.
Productis obsidibus,
Claelia
virgines puerosque
elegit
quorum aetatem
iniuriae obnoxiam sciebat,
et cum iis
in patriam rediit.
Romani
novam in femina virtutem
novo genere honoris,
statua equestri,
donavere.
In summa via sacra,
fuit posita
virgo
insidens equo.
 PUBLIUS VALERIUS PUBLICOLA
Tarquinius Collatinus
se
consulatu abdicavit,
quod invisum esset populo
Tarquinii nomen.
Itaque consul
creatus est
Publius Valerius,
quo adiutore
Brutus
reges eiecerat.
Hic tamen,
quia
in locum Bruti mortui
alterum consulem
non subrogaverat,
et domum
in alto atque munito loco
habebat,
in suspicionem regni affectati
venit.
Quo cognito,
apud populum
questus est
quod de se
tale aliquid
timuissent,
et misit
qui domum suam diruerent.
Dempsit etiam
secures
fascibus,
eosque
in populi concione
submisit,
quasi maior
populi quam consulis maiestas
esset.
Gratum id multitudini
spectaculum fuit.
Inde Valerio
cognomen Publicolae
datum est.
Cum
quartum
consul fuisset,
mortuus est
adeo pauper,
ut funeri sumptus deesset.
Collectis a populo nummis
est sepultus,
et annuo matronarum luctu honoratus.
-----
FABII TRECENTI SEX
Vexabantur
incursionibus Veientium
Romani.
Tum Fabia gens
senatum adit.
Consul Fabius
pro gente
loquitur:
Vos
alia bella
curate:
Fabios hostes
Veientibus date:
istud bellum
privato sumptu
gerere
nobis in animo est.
Ei
gratiae ingentes
actae sunt.
Consul
e curia egressus,
comitante Fabiorum agmine,
domum rediit.
Manat
tota urbe
rumor:
Fabios
ad caelum
laudibus ferunt;
Fabii
postera die
arma capiunt.
Nunquam exercitus
neque minor numero,
neque clariore fama
et admiratione hominum
per urbem incessit.
Ibant
sex et trecenti milites,
omnes patricii,
omnes unius gentis.
Ad Cremeram flumen
perveniunt.
Is
opportunus
visus est locus
communiendo praesidio.
Hostes
non semel fusi
pacem supplices petunt.
Veientes
pacis impetratae
brevi paenituit.
Itaque,
redintegrato bello,
inierunt consilium
insidiis ferocem hostem captandi.
Multo successu
Fabiis audacia
crescebat:
cum igitur
palati passim agros
popularentur,
pecora
a Veientibus
obviam acta sunt;
ad quae progressi Fabii,
in insidias
circa ipsum iter locatas
delapsi sunt,
et omnes
ad unum
perierunt.
Dies
quo id factum est
inter nefastos
relatus fuit:
porta
qua profecti fuerant,
Scelerata est appellata.
Unus omnino superfuit
ex ea gente,
qui,
propter aetatem impuberem,
domi relictus fuerat.
Is
genus
propagavit
ad Quintum Fabium Maximum
qui Annibalem mora fregit.
 AULUS POSTHUMIUS DICTATOR
Tarquinius eiectus
ad Mamilium Tusculanum
generum suum
confugerat:
cum ille
Romanos
graviter urgeret,
nova Romae dignitas
creata est
quae Dictatura appellata est,
maior quam consulatus.
Tunc creatus est
magister equitum,
qui dictatori etiam obsequeretur.
Aulus Posthumius
dictator factus,
cum hostibus
apud Regillum lacum
conflixit,
ubi,
cum victoria nutaret,
magister equitum
equis frenos detrahi
iussit,
ut irrevocabili impetu
ferrentur:
itaque et aciem Latinorum
fuderunt,
et castra ceperunt.
Tarquinius
Cumas se contulisse
dicitur,
in eaque urbe
senio et aegritudine
esse confectus.
 MENENIUS AGRIPPA
(Anno urbis conditae 261)
Menenius Agrippa
concordiam
inter patres plebemque
restituit:
nam cum
plebs
a patribus secessisset,
quod tributum et militiam
non toleraret,
Agrippa
vir facundus,
ad plebem
missus est;
qui intromissus in castra
nihil aliud quam narrasse
fertur:
Olim
humani artus,
cum ventrem otiosum cernerent,
ab eo discordarunt,
conspiraruntque
ne manus ad os cibum ferrent,
nec os acciperet datum,
nec dentes conficerent.
At dum ventrem domare volunt,
ipsi quoque defecerunt,
totumque corpus
ad extremam tabem
venit:
inde apparuit
ventris haud segne ministerium esse,
eumque acceptos cibos
per omnia membra distribuere,
et cum eo
in gratiam redierunt.
Sic senatus et populus
quasi unum corpus,
discordia pereunt,
concordia valent.
Hac fabula,
Menenius
flexit hominum mentes:
plebs
in urbem regressa est.
Creavit tamen tribunos,
qui libertatem suam
adversus nobilitatis superbiam
defenderent.
Paulo post
mortuus est Menenius,
vir
omni vita
pariter patribus ac plebi carus;
post restitutam civium concordiam
carior plebi factus.
Is tamen
in tanta paupertate
decessit,
ut eum
populus
collatis quadrantibus
sepeliret,
locum sepulcro
senatus
publice daret.
Potest
consolari pauperes
Menenius,
sed multo magis
docere locupletes,
quam non sit necessaria
solidam laudem cupienti
nimis anxia divitiarum comparatio.
 QUINCTIUS CINCINNATUS
Aequi
consulem Minucium
atque exercitum eius
circumcessos tenebant:
id ubi Romae nunciatum est,
tantus pavor,
tanta trepidatio fuit,
quanta si
urbem ipsam,
non castra,
hostes obsiderent:
cum autem
in altero consule
parum esse praesidii videretur,
dictatorem dici placuit,
qui rem afflictam restitueret.
Quinctius Cincinnatus,
omnium consensu,
dictator est dictus.
Ille
spes unica imperii Romani
trans Tiberim
quatuor iugerum colebat agrum.
Ad quem
missi legati
nudum eum arantem
offenderint.
Salute data
invicem redditaque,
Quinctius
togam
propere e tugurio proferre
uxorem Raciliam iussit,
ut senatus mandata
togatus audiret.
Postquam absterso pulvere ac sudore,
toga indutus
processit Quinctius,
dictatorem eum
legati gratulantes consalutant,
quantus terror in exercitu sit
exponunt.
Quinctius igitur
Romam venit,
et antecedentibus lictoribus
domum deductus est.
Postero die profectus,
caesis hostibus,
exercitum Romanum liberavit.
Urbem
triumphans ingressus est.
Ducti ante currum hostium
duces,
militaria signia praelata.
secutus est
exercitus
praeda onustus;
epulae instructae
ante omnium domos.
Quinctius
sexto decimo die dictaturae,
quam in sex menses acceperat,
se abdicavit,
et ad boves rediit
triumphalis agricola.
 CAIUS MARCIUS CORIOLANUS
Caius Marcius
gentis patriciae,
a captis Coriolis
urbe Volscorum
Coriolanus dictus est.
Patre orbatus
adhuc puer
sub matris tutela
adolevit.
Sortitus erat
a natura
nobiles ad laudem impetus;
sed quia doctrina non accessit,
irae impotens,
obstinataeque pervicaciae fuit.
Cum prima stipendia facere
coepisset adolescens,
e multis proeliis
quibus interfuit
nunquam rediit,
nisi donatus corona
aliove militari praemio.
In omni vitae ratione
nihil aliud
sibi proponebat
quam ut matri placeret:
cumque
illa audiret
filium laudari,
aut corona donari videret,
tum demum
felicem se putabat.
Ea oblectanda et colenda
satiari non poterat.
Illa cupiente,
uxorem duxit:
illius in aedibus
cum uxore habitavit.
Coriolanum,
post victoriam
eius opera maxime partam,
Posthumius consul
apud milites
laudavit:
eum
militaribus donis onerare
voluit;
agri centum iugera,
decem captivos,
totidem ornatos equos,
centum boves
et argenti pondus
quantum sustinere potuisset,
offerebat.
Coriolanus vero
nihil
ex his omnibus
accepit,
praeter unius hospitis captivi salutem
et equum.
Consul factus,
gravi annona
advectum e Sicilia frumentum
magno pretio,
dandum populo curavit,
ut plebs
agros,
non seditiones
coleret.
Qua de causa damnatus
ad Volscos
concessit,
eosque adversus Romanos
concitavit.
Imperator a Volscis factus,
ad quartum ab urbe lapidem
castra posuit,
et agrum Romanum
est populatus.
Missi sunt
Roma ad Coriolanum
oratores de pace,
sed atrox responsum
retulerunt;
iterum deinde missi,
ne in castra quidem
recepti sunt.
Sacerdotes quoque
suis infulis velati
ad eum iverunt supplices,
nec magis animum eius flexerunt:
stupebat senatus,
trepidabat populus,
viri pariter ac mulieres
exitium imminens lamentabantur.
Tum Veturia Coriolani mater,
et Volumnia uxor
duos parvos filios secum trahens,
castra hostium petierunt.
Ubi matrem aspexit Coriolanus:
O patria inquit,
vicisti iram meam
admotis matris meae precibus,
cui
tuam in me iniuriam
condono.
Complexus inde suos
castra movit,
et exercitum
ex agro Romano
abduxit.
Coriolanus
postea a Volscis,
ut proditor,
occisus dicitur.
 LUCIUS VIRGINIUS CENTURIO
Anno trecentesimo ab urbe condita,
pro duobus consulibus
decemviri creati sunt,
qui allatas e Graecia leges
populo proponerent.
Unus ex iis
Appius Claudius
virginem plebeiam
adamavit,
quam
cum Appius non posset
pretio ac spe pellicere,
clienti suo
negotium dedit,
ut eam
in servitutem deposceret:
facile victurus
cum ipse esset
et accusator et iudex.
Lucius Virginius
puellae pater
tunc aberat
militiae causa.
Cliens igitur
virgini venienti
in forum
iniecit manum,
affirmans
suam esse servam:
eam sequi se
iubet;
ni faciat,
minatur
se cunctantem vi abstracturum.
Pavida puella stupente,
ad clamorem nutricis
fit concursus.
Cum ille
puellam non posset abducere eam,
vocat
in ius
ipso Appio iudice.
Interea missi nuncii
ad Virginium
properant.
Is
prima luce
Romam advenit,
cum iam civitas
in foro
expectatione erecta
staret.
Virginius
statim in forum lacrymabundus
et civium opem implorans
filiam suam
deducit.
Appius
obstinatum gerens animum
in tribunal
ascendit,
et Virginiam
clienti suo addixit.
Tum pater,
ubi nihil usquam auxilii
vidit;
Quaeso, inquit,
Appi,
ignosce patrio dolori,
sine me
filiam ultimo alloqui.
Data venia,
pater
filiam
in secretum abducit.
Ab lanio
cultrum arripit,
et pectus puellae transfigit.
Tum ferro sibi viam facit,
et respersus cruore
ad exercitum
profugit.
Concitatus exercitus
montem Aventinum
occupavit;
decem tribunos militum
creavit;
decemviros
magistratu se abdicare
coegit,
eosque omnes
aut morte aut exitio
mulctavit:
ipse Appius Claudius
in carcere
necatus est.
 CAIUS LICINIUS STOLO
Fabius Ambustus
ex duabus filiabus
maiorem
Aulo Sulpitio patricio,
minorem
Licinio Stoloni plebeio,
coniugem dedit.
Aulus Sulpitius
tribunus militum erat
potestate consulari.
Cum in eius domo
sorores Fabiae
inter se
tempus sermonibus tererent,
forte incidit
ut Sulpitius
de foro
domum se reciperet,
et eius lictor
forem,
ut mos est,
virga percuteret;
minor Fabia
moris eius insueta
id expavit:
risus sorori fuit
miranti sororem id ignorare.
Confusam eam
cum pater vidisset,
sciscitanti confessa est
eam esse causam doloris,
quod viro plebeio iuncta esset.
Consolatur filiam
Ambustus,
polliceturque
eosdem honores
domi propediem
visuram
quos apud sororem videat.
Inde consilia inire coepit
cum genero,
qui,
ubi tribunatum plebis
aggressus est,
legem tulit
ut alter consul
ex plebe crearetur.
Lex
resistentibus patribus
lata tamen est,
et primus Licinius Stolo
consul e plebe factus.
 MARCUS FURIUS CAMILLUS
Cum Marcus Furius Camillus
urbem Falerios
obsideret,
ludi magister
plurimos et nobilissimos inde pueros,
velut ambulandi gratia,
eductos,
in castra Romanorum
perduxit:
quibus Camillo traditis,
non erat dubium
quin
Falisci,
deposito bello,
sese Romanis dedituri essent;
sed Camillus
perfidiam proditoris detestatus:
Non ad similem tui inquit,
venisti;
sunt belli
sicut et pacis
iura;
arma habemus
non adversus eam aetatem
cui etiam captis urbibus parcitur,
sed adversus armatos
qui
castra Romana
oppugnaverunt.
Denudari deinde ludi magistrum
iussit,
eum
manibus post tergum alligatis
in urbem reducendum
pueris tradidit,
virgasque eis dedit,
quibus euntem verberarent.
Statim Falisci,
beneficio
magis quam armis
victi,
portas
Romanis
aperuerunt.
Camillus
post multa in patriam merita
iudicio populi damnatus
exsulatum abiit.
Urbe egrediens
ab Diis precatus esse
dicitur,
ut si innoxio sibi
ea iniuria fieret,
desiderium sui
facerent
ingratae patriae
quamprimum:
neque multo postea
res evenit.
Nam Galli Senones
Clusium
Etruriae oppidum
obsederunt.
Clusini novo bello exterriti
ab Romanis
auxilium petierunt.
Missi sunt
Roma
tres legati,
qui Gallos monerent
ut ab oppugnatione desisterent.
Ex his legatis
unus
contra ius gentium
in aciem
processit,
et ducem Senonum
interfecit.
Qua re commoti Galli,
petitis in deditionem legatis
nec impetratis,
ad urbem venerunt
et exercitum Romanum
apud Alliam fluvium ceciderunt
die decimo sexto calendas augusti:
qui dies inter nefastos relatus,
Alliensis dictus est.
Galli victores
paulo ante solis occasum
ad urbem Romam
perveniunt.
Postquam hostes adesse
nunciatum est,
iuventus Romana
duce Manlio
in arcem
conscendit;
seniores vero
domos ingressi
adventum Gallorum
obstinato ad mortem animo
expectabant.
Qui
inter eos
curules magistratus
gesserant,
ornati honorum insignibus
in vestibulis aedium
eburneis sellis insedere
ut cum venisset hostis,
in sua dignitate
morerentur.
Interim Galli
domos patentes ingressi
vident viros
ornatu et vultus maiestate
Diis simillimos:
cum Galli
ad eos veluti simulacra,
conversi starent,
unus ex his senibus
dicitur
Gallo barbam suam permulcenti
scipionem eburneum
in caput incussisse.
Iratus Gallus
eum occidit:
ab eo
initium caedis ortum est.
Deinde caeteri omnes
in sedibus suis trucidati sunt.
Galli deinde
impetum facere
in arcem
statuunt.
Primo,
militem
qui tentaret viam
praemiserunt.
Tum nocte sublustri
sublevantes invicem
et trahentes
alii alios
in summum saxum
evaserunt,
tanto silentio
ut non solum custodes
fallerent,
sed ne canes quidem,
sollicitum animal
excitarent.
Anseres
non fefellere,
quibus
in summa inopia
Romani abstinuerant,
quia aves erant
Iunoni sacrae;
quae res
Romanis saluti fuit.
Namque clangore anserum
alarumque crepitu excitus,
Manlius vir
bello egregius,
caeteros ad arma vocans
Gallos ascendentes
deiecit:
unde mos iste incessit
ut solemni pompa,
canis
in furca suffixus
feratur;
anser vero
velut triumphans
in lectica et veste stragula
gestetur.
Tunc consensu omnium
placuit
ab exilio
Camillum acciri;
missi igitur ad eum legati
ipseque dictator
absens dictus est.
Interim fames
utrumque exercitum urgebat:
at,
ne Galli putarent
Romanos
ea necessitate
ad deditionem cogi,
multis locis
de Capitolio
panis iactatus est
in hostium stationes.
Ea re adducti sunt Galli
ut haud magna mercede
obsidionem relinquerent.
Pactum est pretium
mille pondo auri.
Nondum omni auro appenso
Camillus dictator
intervenit,
collectis Romani exercitus reliquiis;
auferri aurum de medio iubet,
denunciatque Gallis
ut se ad proelium expediant.
Instruit deinde
aciem,
et Gallos
internecione occidit.
Ne nuncius quidem cladis
relictus est.
Dictator,
recuperati,
ex hostibus patria,
triumphans
urbem ingressus est,
et a militibus
parens patriae,
conditorque alter urbis
appellatus est.
 TITUS MANLIUS TORQUATUS
(Anno urbis conditae 244).
Titus Manlius
ob ingenii et linguae tarditatem
a patre
rus relegatus fuerat.
Cum audisset
patri diem dictam esse
a Pomponio tribuno plebis,
cepit consilium rudis quidem
et agrestis animi,
sed pietate laudabile.
Cultro succinctus
mane in urbem,
atque a porta
confestim ad Pomponium pergit.
Introductus
cultrum stringit,
et super lectum Pomponii stans,
se eum transfixurum minatur,
nisi ab incoepta accusatione desistat.
Pavidus tribunus,
quippe qui cerneret
ferrum ante oculos micare,
accusationem demisit.
Ea res
adolescenti honori fuit,
quod animum eius
acerbitas paterna
a pietate non avertisset,
ideoque eodem anno
tribunus militum factus est.
Cum postea Galli
ad tertium lapidem
trans Anionem fluvium
castra posuissent,
exercitus Romanus
ab urbe profectus est,
et in citeriore ripa fluvii
constitit.
Pons
in medio erat:
tunc Gallus
eximii corporiis magnitudine
in vacuum pontem processit,
et quam maxima voce potuit:
Quem nunc,
inquit,
Roma fortissimum habet,
is
procedat ad pugnam,
ut eventus ostendat
utra gens
bello sit melior.
Diu
inter primores iuvenum Romanorum
silentium fuit.
Tum Titus Manlius
ex statione
ad imperatorem
pergit:
Iniussu tuo,
inquit,
imperator,
extra ordinem
nunquam pugnaverim,
non,
si certam victoriam videam.
Si tu permittis,
volo isti belluae ostendere
me ex ea familia ortum esse,
quae Gallorum agmen
ex rupe Tarpeia deturbavit.
Cui imperator:
Macte virtute,
inquit,
Tite Manli,
esto:
perge,
et nomen Romanum
invictum praesta.
Armant deinde iuvenem
aequales
scutum capit,
Hispano cingitur gladio
ad propiorem pugnam habili.
Expectabat eum
Gallus
solide laetus
et linguam ab irrisu exerens.
Ubi constitere
inter duas acies,
Gallus
ensem
cum ingenti sonitu
in arma Manlii
deiecit.
Manlius vero
insinuavit sese
inter corpus et arma Galli,
atque uno et altero ictu
ventrem transfodit:
iacenti torquem detraxit,
quem cruore respersum
collo circumdedit suo.
Defixerat pavor cum admiratione
Gallos;
Romani
alacres
obviam militi suo
progrediuntur,
et gratulantes
laudantesque
ad imperatorem perducunt.
Manlius inde
Torquati nomen accepit.
Idem Manlius,
postea consul factus
bello Latino
ut disciplinam militarem restitueret,
edixit
ne quis
extra ordinem
in hostes pugnaret.
Forte filius eius
accessit
prope stationem hostium:
is
qui Latino equitatui praeerat
ubi consulis filium agnovit,
Visne, inquit,
congredi mecum
ut singularis proelii eventu cernatur
quantam
eques Latinus
Romano praestet?
Movit
ferocem animum iuvenis
seu ira,
seu detractandi certaminis pudor.
Oblitus itaque imperii paterni
in certamen
ruit,
et Latinum
ex equo excussum
transfixit,
spoliisque lectis
in castra
ad patrem
venit.
Extemplo
filium aversatus
consul
milites classico advocat:
qui postquam frequentes convenere
Quandoquidem inquit,
tu, fili,
contra imperium consulis
pugnasti
oportet
ut disciplinam
poena tua
restituas.
Triste exemplum,
sed in posterum
salubre iuventuti
eris.
I,
lictor,
deliga ad palum.
Metu
omnes
obstupuere;
sed postquam
cervice caesa
fusus est cruor,
in questus et lamenta
erupere.
Manlio Romam redeunti
seniores tantum
obviam exierunt:
iuventus
et tunc
eum
et omni deinde vita
exsecrata est.
 PUBLIUS DECIUS PUBLIUS
Decius
sub Valerio consule
tribunus militum fuit.
Cum exercitus Romanus
in angustiis
clausus esset,
Decius
conspexit
editum collem
imminentem hostium castris.
Accepto praesidio
verticem occupavit,
hostes terruit,
et spatium consuli dedit
ad subducendum agmen
in aequiorem locum.
Ipse intempesta nocte
per medias hostium
custodias somno oppressas
incolumis evasit.
Quare ab exercitu
donatus est
corona civica,
quae dabatur ei
qui obsidione cives liberasset.
Consul
fuit
bello Latino
cum Manlio Torquato.
Tunc cum
utrique consuli
somnio obvenisset
eum populum victorem fore,
cuius dux
in proelio cecidisset,
convenit inter eos,
ut is
cuius cornu
in acie
laboraret,
Diis se Manibus devoveret:
inclinante sua parte,
Decius
se et hostes
Diis Manibus devovit.
Armatus
in equum insiluit,
ac se
in medios hostes
immisit.
Corruit
obrutus telis,
et victoriam
suis reliquit.
 VALERIUS CORVINUS
Bello Gallico,
cum Romani
in stationibus
quieti tempus tererent,
Gallus quidam
magnitudine atque armis insignis
ante alios progressus est;
quatiensque scutum hasta,
cum silentium fecisset,
unum
e Romanis
per interpretem
provocavit,
qui secum ferro decernere,
Marcus erat Valerius
tribunus militum adolescens,
qui prius
sciscitatus consulis voluntatem,
in medium
armatus processit:
tunc res
visu mirabilis
accidisse fertur;
nam cum iam manum consereret Valerius,
repente in galea eius
corvus insedit
in hostem versus.
Ales
non solum
captam semel sedem tenuit,
sed quotiescumque
certamen initum est,
levans se alis,
os oculosque Galli
rostro et unguibus appetiit.
Hostem territum
talis prodigii visu,
oculisque
simul ac mente turbatum
Valerius
obtruncat.
Corvus
e conspectu elatus
orientem petit.
Inde Valerius Corvinus
dictus est.
Valerius Corvinus
annos tres et viginti natus
consul creatus,
Samnites
bis proelio fudit.
Non alias
dux
militi carior fuit,
quia nullus
militi familiarior.
Omnia inter infimos militum munia
haud gravate obibat.
In ludo etiam militari,
cum velocitatis viriumque certamina
inter se aequales ineunt,
Valerius ipse
cum eis certabat,
nec quemquam aspernabatur parem
qui se offerret.
Semper comis
et eodem vultu
seu vinceret,
seu vinceretur.
Cum postea
in exercitu orta esset
gravis seditio,
parsque militum
a caeteris defecisset,
et ducem sibi fecisset,
adversus eos
Valerius dictator
missus est:
qui ubi in conspectum venit,
benigne milites allocutus,
extemplo
omnium iras permulsit,
seditionemque compressit:
adeo hominum animos
conciliat
comitas
affabilitasque sermonis!
 SPURIUS POSTHUMIUS
(Anno urbis conditae 433)
Spurius Posthumius consul
cum bellum adversus Samnites gereret,
a Pontio Thelesino
duce hostium
in insidias inductus est:
is namque
simulatos transfugas misit
qui Romanos monerent
Luceriam
Apuliae urbem
a Samnitibus obsideri.
Non erat dubium quin
Romani
Lucerinis
bonis et fidelibus sociis
opem ferrent.
Luceriam
duae viae ducebant,
altera longior et tutior,
altera brevior et periculosior.
Festinatio
breviorem elegit.
Itaque cum in insidias venissent,
qui locus
Furculae Caudinae
vocabatur,
et fraus hostilis apparuisset,
retro viam
qua venerant
repetunt;
at eam
hostium praesidio
clausam inveniunt:
sistunt igitur gradum,
et omni spe evadendi adempta,
intuentes alii alios
diu immobiles silent;
deinde erumpunt
in querelas
adversus duces,
quorum temeritate
in eum locum erant adducti.
Ita noctem
tum cibi,
tum quietis immemores
traduxerunt.
Nec Samnites ipsi
quid sibi faciendum
in re tam laeta
sciebant.
Pontius
accitum patrem Herennium
rogavit quid fieri placeret.
Is,
ubi audivit
inter duos saltus
clausum esse exercitum Romanum,
dixit
aut omnes esse occidendos,
ut vires frangerentur,
aut omnes dimittendos,
esse incolumes,
ut beneficio obligarentur.
Neutra sententia
accepta fuit:
interea Romani
necessitate victi
legatos mittunt
qui pacem petant.
Pax concessa est
ea lege
ut omnes sub iugum traducerentur.
Itaque paludamenta consulibus detracta,
ipsique primi sub iugum missi,
deinde singulae legiones:
circumstabant armati hostes
exprobrantes illudentesque,
Romanis e saltu egressis
lux
ipsa morte tristior fuit:
pudor
fugere colloquia
et coetus hominum
cogebat.
Sero Romam ingressi sunt
et se in suis quisque aedibus abdiderunt.
Deliberante senatu
de pace Caudina,
Posthumius
sententiam dicere iussus:
Turpi sponsione,
inquit,
qua me obstrinxi,
non tenetur populus Romanus,
quando eius iniussu facta est;
nec quidquam ex ea
praeter corpus meum
debetur Samnitibus.
Iis dedite me
nudum vinctumque:
in me unum saeviant;
exsolvam religione populum.
Senatus
hanc animi magnitudinem admiratus
Posthumium laudavit,
eiusque sententiam
secutus est.
Traditus est igitur
Posthumius
fecialibus,
qui eum ad Samnites ducerent.
Vestis
ei detracta;
manus
post tergum vinctae sunt;
cumque apparitor,
verecundia maiestatis,
Posthumium
laxe vinciret:
Quin tu,
inquit ipse Posthumius,
adducis lorum,
ut iusta fiat deditio?
Tum ubi in coetum Samnitium venit,
facta deditione,
Posthumius
fecialis femur
genu,
quanta potuit vi
percussit
et clara voce
ait
se Samnitem civem esse,
illum legatum:
fecialem
a se
contra ius gentium
violatum;
eo iustius bellum
adversus Samnites fore.
Accepta non fuit Samnitibus
ista deditio,
Posthumiusque
in castra Romana
inviolatus rediit.
 LUCIUS PAPIRIUS CURSOR
Lucius Papirius,
cum dictatorem
se
adversis ominibus
contra Samnites
profectum esse sensisset,
ad auspicia repetenda
Romam regressus est,
ac prius
Quinto Fabio magistro equitum
edixit
ut sese loco teneret
neu absente se
manum cum hoste consereret.
Fabius
post dictatoris profectionem,
opportunitate ductus
acie cum Samnitibus conflixit.
Neque melius
res geri potuisset,
si adfuisset dictator.
Non miles duci,
non dux militi defuit.
Viginti millia hostium
eo die
caesa traduntur.
Haud multo post
dictator advenit
plenus minarum iraeque.
Statim advocata concione
spoliari magistrum equitum,
virgasque ac secures expediri iussit.
Tam Fabius
militum fidem
implorare coepit.
Clamor
in tota concione est ortus:
alibi preces,
alibi minae audiebantur.
Itaque res
in posterum diem
est dilata.
Magister equitum
noctu clam
ex castris Romam profugit,
quem
dictator ipse
secutus est.
Vocato senatu
iterata contentio est;
prehendi Fabium
Papirius iussit.
Tum Fabii pater
ad populum provocavit.
Populus Romanus
ad preces et obtestationem versus,
oravit dictatorem
ut veniam adolescentiae Fabii daret.
Ipse adolescens
eiusque pater
procumbere ad genua dictatoris
coeperunt,
iramque deprecari.
Tot precibus
cessit Papirius.
Is fuit vir
non animi solum vigore,
sed etiam corporis viribus excellens.
Praecipua pedum pernicitas
inerat,
quae cognomen etiam dedit.
Idem comis
et iocorum studiosus.
Quadam die
inambulans ante tabernaculum,
praetorem Praenestinum,
qui per timorem
segnius
suos in proelium duxerat,
vocari iussit,
et postquam
cum graviter increpuit:
Lictor,
expedi, inquit, secures,
et cum praetorem vidisset
metu mortis attonitum:
Agedum, lictor, inquit,
exscinde radicem hanc
incommodam ambulantibus.
Deinde praetorem
mulcta dicta
dimisit.
 PUBLIUS VALERIUS LAEVINUS
(Anno urbis conditae 471)
Tarentinis
quod Romanorum legatis
iniuriam fecissent,
bellum indictum est.
Quibus auxilio venit Pyrrhus,
rex Epirotarum
qui genus ab Achille ducebat.
Contra Pyrrhum
missus est consul Laevinus,
qui,
cum exploratores regis cepisset,
iussit eos
per castra Romana circumduci,
tumque incolumes dimitti,
ut ea
quae vidissent
Pyrrho renuntiarent.
Mox commissa pugna,
cum iam hostes
pedem referrent,
rex
elephantos
in Romanorum agmen
agi iussit;
tuncque mutata est
proelii fortuna.
Romanos
vastorum corporum moles,
terribilisque superadstantium armatorum species
turbavit.
Equi
etiam ad conspectum
et odorem belluarum
exterriti,
sessores
aut excutiebant,
aut secum in fugam
abripiebant.
Nox
proelio finem fecit.
Pyrrhus
captivos Romanos
summo honore habuit;
occisos sepelivit,
quos
cum adverso vulnere
et truci vultu
etiam mortuos iacere
cerneret,
manus ad coelum tulisse
dicitur
cum hac voce:
Ego talibus viris
brevi
orbem terrarum
subegissem.
Deinde ad urbem Romam
magnis itineribus contendit:
omnia
igne et ferro vastavit,
ad vicesimum ab urbe lapidem
castra posuit.
Pyrrho obviam
venit Laevinus
cum novo exercitu;
quo viso
rex ait
sibi eandem adversus Romanos
esse fortunam,
quam Herculi adversus hydram,
cui tot capita renascebantur,
quot praecisa fuerant:
deinde in Campaniam
se recepit;
missos a senatu
de redimendis captivis
legatos honorifice excepit;
captivos sine pretio reddidit,
ut Romani,
cognita iam eius virtute,
cognoscerent etiam liberalitatem.
Erat Pyrrho
utpote magno et forti viro
mitis ac placabilis animus.
Solet enim
magni animi comes
esse clementia:
eius humanitatem
experti sunt Tarentini:
ii scilicet,
cum sero intellexissent
se pro socio dominum accepisse,
sortem suam
liberis vocibus querebantur,
et de Pyrrho
multa temere effutiebant,
maxime ubi vino incaluerant.
Itaque
arcessiti ad regem
sunt nonnulli,
qui de eo in convivio
proterve locuti fuerant;
sed periculum
simplex confessio culpae
discussit.
Nam cum rex
percontatus fuisset an
ea,
quae ad aures suas pervenerant,
dixissent:
Et haec diximus,
inquiunt,
rex;
et nisi vinum defecisset,
longe plura et graviora
dicturi fuimus.
Pyrrhus qui malebat
vini,
quam hominum
eam culpam videri,
subridens
eos dimisit.
Pyrrhus igitur,
cum putaret
sibi gloriosum fore pacem
et foedus cum Romanis
post victoriam
facere,
Romam misit
legatum Cineam,
qui pacem
aequis conditionibus
proponeret.
Erat is
regi familiaris
magnaque apud eum gratia valebat.
Dicere solebat Pyrrhus
se plures urbes
Cineae eloquentia,
quam armorum vi,
expugnasse.
Cineas tamen
regiam cupiditatem non adulabatur:
nam cum in sermone
Pyrrhus
ei sua consilia aperiret,
dixissetque
se velle
Italiam ditioni suae subiicere,
respondit Cineas:
Superatis Romanis,
quid agere destinas,
O rex?
Italiae vicina est Sicilia,
inquit Pyrrhus,
nec difficile erit
eam armis occupare.
Tunc Cineas:
Occupata Sicilia,
quid postea acturus es?
Rex
qui nondum Cineae mentem
perspiciebat:
In Africam,
inquiit,
traiicere
mihi animus est.
Pergit Cineas:
Quid deinde,
O rex?
Tum denique,
Mi Cinea,
ait Pyrrhus,
nos quieti dabimus
dulcique otio fruemur.
Quin tu,
respondit Cineas,
isto otio
iam nunc frueris?
Romam itaque venit
Cineas,
et domos principum
cum ingentibus donis circumibat.
Nusquam vero receptus est.
Non a viris solum,
sed et a mulieribus
spreta eius munera.
Introductus
deinde in curiam,
cum regis virtutem
propensumque in Romanos animum
verbis extolleret,
et de conditionum aequitate dissereret,
sententia senatus
ad pacem et foedus faciendum
inclinabat;
tum Appius Claudius
senex et caecus
in curiam
lectica deferri se iussit,
ibique gravissima oratione
pacem dissuasit:
itaque responsum
Pyrrho a senatu est eum,
donec Italia excessisset,
pacem cum Romanis
habere non posse.
Senatus quoque
vetuit captivos omnes,
quos Pyrrhus reddiderat,
ad veterem statum redire
priusquam bina hostium spolia retulissent.
Quare legatus
ad regem reversus est:
a quo cum Pyrrhus quaereret
qualem Romam comperisset,
respondit
urbem sibi templum
senatum vero consessum regum
esse visum.
 CAIUS FABRICUS
Caius Fabricius
unus fuit ex legatis
qui ad Pyrrhum
de captivis redimendis
venerant.
Cuius postquam audivit Pyrrhus
magnum esse apud Romanos nomen
ut viri boni et bello egregii,
sed admodum pauperis,
cum
prae caeteris
benigne habuit,
eique
munera atque aurum
obtulit.
Omnia
Fabricius
repudiavit.
Postero die
cum illum
Pyrrhus vellet exterrere
conspectu subito elephantis,
imperavit suis
ut bellua
post aulaeum admoveretur
Fabricio secum colloquenti.
Quod ubi factum est,
signo dato
remotoque aulaeo
repente bellua
stridorem horrendum emisit,
et proboscidem
super Fabricii caput
suspendit.
At ille placidus subrisit,
Pyrrhoque dixit:
Non me
hodie magis
tua commovet bellua,
quam heri
tuum aurum pellexit.
Fabricii virtutem admiratus
Pyrrhus,
illum secreto invitavit
ut patriam desereret,
secumque vellet vivere,
quarta etiam regni sui parte oblata;
cui
Fabricius respondit:
Si me
virum bonum iudicas,
cur me vis corrumpere?
Sin vero
malum,
cur me ambis?
Anno interiecto,
omni spe pacis
inter Pyrrhum et Romanos
conciliandae ablata,
Fabricius
consul factus,
contra eum missus est.
Cumque vicina castra
ipse et rex haberent,
medicus regis
nocte
ad Fabricium venit,
eique pollicitus est,
si praemium sibi proposuisset,
se Pyrrhum veneno necaturum.
Hunc
Fabricius
vinctum reduci iussit
ad dominum,
et Pyrrho dici
quae contra caput eius
medicus spopondisset.
Tunc rex
admiratus eum dixisse fertur:
Ille est Fabricius
qui difficilius ab honestate,
quam sol a suo cursu
posset averti.
Cum Fabricius
apud Pyrrhum
legatus esset,
Cineam audivit
narrantem
esse quemdam Athenis,
qui
se sapientem profiteretur,
eundemque dicere
omnia
quae faceremus
ad voluptatem se referenda.
Tunc Fabricium exclamasse
ferunt:
Utinam id
hostibus nostris persuadeatur,
quo facilius vinci possint,
cum se voluptatibus dederint!
Nihil
magis ab eius vita alienum
quam voluptas et luxus.
Tota eius supellex argentea
salino uno constabat,
et patella
ad usum sacrorum,
quae tamen ipsa
corneo pediculo
sustinebatur.
Coenabat
ad focum
radices et herbas,
quas
in agro repurgando
vulserat,
cum legati
a Samnitibus
ad eum venerunt,
magnamque ei pecuniam
obtulerunt;
quibus respondit:
Quandiu
cupiditatibus imperare potero,
nihil mihi
ista pecunia opus erit:
hanc
ad illos
reportate
qui ea indigent.
Caius Fabricius
cum Rufino viro nobili
simultatem gerebat
ob morum dissimilitudinem,
cum ille
pecuniae contemptor esset,
hic vero
avarus et furax existimaretur.
Quia tamen Rufinus
egregie fortis ac bonus imperator erat,
magnumque et grave bellum
imminere videbatur,
Fabricius auctor fuit,
ut Rufinus consul crearetur:
cumque is deinde
Fabricio gratias ageret,
quod se
homo inimicus
consulem fecisset:
Nihil est,
inquit Fabricius,
quod mihi gratias agas,
si malui
compilari quam venire.
Eundem postea
Fabricius
censor factus
senatu movit,
quod argenti facti decem pondo haberet.
Fabricius
omnem vitam
in gloriosa paupertate exegit,
adeoque inops decessit,
ut
unde dos filiarum expediretur
non reliquerit.
Senatus
patris sibi partes desumpsit,
et datis ex communi aerario dotibus
eas collocavit.
 MANIUS CURIUS
Manius Curius
contra Samnites profectus
eos
ingentibus proeliis
vicit.
Romam regressus
in concione ait
Tantum agri cepi,
ut solitudo futura fuerit,
nisi tantum hominum cepissem:
tantum porro hominum cepi,
ut fame perituri fuerint,
nisi tantum agri cepissem.
Ex tam opulenta victoria,
adeo ditari noluit,
ut
cum a malevolis interversae pecuniae argueretur,
gutto ligneo,
quo uti ad sacrificia consueverat
in medium prolato
iuraverit
se
nihil amplius
de praeda hostili
in domum suam intulisse.
Legatis Samnitum aurum offerentibus,
cum ipse
rapas
in foco torreret,
Malo, inquit,
haec
in fictilibus meis esse,
et aurum habentibus imperare.
Agri captivi
septena iugera
populo viritim divisit:
cumque ei
senatus
iugera quinquaginta assignaret,
plus accipere noluit,
quam singulis fuerat datum,
dixitque malum esse civem,
cui non idem
quod aliis satis esse
posset.
Postea
Curius
consul creatus
adversus Pyrrhum missus est:
cumque
ea de causa
delectum haberet,
et iuniores
taedio belli
nomina non darent,
coniectis in sortem omnibus tribubus,
primum nomen
urna extractum
citari iussit.
Cum adolescens
non responderet,
bona eius hastae subiecit.
Tunc ille
ad tribunos plebis cucurrit,
de iniuria
sibi facta
graviter querens,
eorumque opem implorans.
At Curius
et bona eius
et ipsum quoque vendidit,
dixitque
non esse reipublicae opus eo cive
qui parere nesciret:
neque tribuni plebis
adolescenti auxilio fuerunt;
posteaque
res
in consuetudinem
abiit,
ut delectu rite acto
qui militiam detractaret,
in servitutem
venderetur.
Hoc terrore
caeteri adacti
nomina promptius dederunt.
His copiis
Curius
Pyrrhi exercitum cecidit,
deque eo rege
triumphavit.
Insignem triumphum
fecerunt
quatuor elephanti
cum turribus suis
tum primum Romae visi.
Victus rex
in Epirum reversus est;
sed relicto in urbe Tarentina praesidio
fidem sui reditus fecerat.
Itaque
cum
bellum renovaturus
putaretur,
Manium Curium
iterum consulem fieri placuit;
sed inopinata mors regis
Romanos
metu liberavit.
Pyrrhus enim,
dum Argos oppugnat,
urbem iam ingressus,
a iuvene quodam Argivo
lancea
leviter vulneratus est:
mater adolescentis
anus paupercula
cum aliis mulieribus
e tecto domus
proelium spectabat;
quae,
cum vidisset
Pyrrhum
in auctorem vulneris
suo magno impetu ferri,
periculo filii sui commota
protinus tegulam corripuit,
et utraque manu
in caput regis
deiecit.
-----
APPIUS CLAUDIUS CAUDEX
(Anno urbis conditae 490.)
Appio Claudio consule
coeptum est
primum adversus Poenos bellum.
Cum Messanam
Siciliae urbem
Carthaginienses
et Hiero rex Syracusanus
obsiderent,
Appius Claudius
ad Messanam liberandam
missus est.
Consul primo
ad explorandos hostes
nave piscatoria,
traiecit fretum
inter Italiam et Siciliam interiectum.
Ad quem
venerunt nuncii
ab Hannone
Poenorum duce,
hortantes
ad pacem conservandam.
Cum vero
consul
nullas conditiones
admitteret,
nisi Poeni
ab oppugnatione desisterent,
iratus Hanno
exclamavit
se non esse passurum
Romanos
vel manus
in mari Siculo
abluere.
Non tamen potuit
prohibere
quin
Claudius
in Siciliam legionem
traduceret,
et Poenos
Messana expelleret.
Deinde Hiero
apud Syracusas
victus est.
Qui
eo periculo territus
Romanorum amicitiam
petiit,
et in eorum societate
postea constanter permansit.
 CAIUS DUILIUS
Caius Duilius
Poenos
navali proelio
primus devicit.
Is
cum videret
naves Romanas
a Punicis velocitate superari,
manus ferreas,
quas corvos vocavere,
instituit.
Ea machina
Romanis
magno usui fuit
nam iniectis illis corvis
hostilem navem
apprehendebant,
deinde superiecto ponte
in eam
insiliebant,
et gladio
velut in pugna terrestri
dimicabant;
unde
Romanis,
qui robore praestabant
facilis victoria fuit.
Inter pugnandum
triginta hostium naves
captae sunt,
tredecim
mersae.
Duilius victor
Romam reversus est,
et primus
navalem triumphum
egit.
Nulla victoria
Romanis
gratior fuit,
quod invicti
terra iam etiam mari
plurimum possent.
Itaque Duilio
concessum est
ut
per omnem vitam
praelucente funali
et praecinente tibicine
a cena publice rediret.
Annibal
dux classis Punicae
e navi,
quae iam capienda erat,
in scapham
saltu
se demisit,
et Romanorum manus effugit.
Veritus autem
ne
in patria
classis amissae poenas daret,
civium offensam
astutia avertit:
nam ex illa infelici pugna
priusquam cladis nuncius
domum perveniret,
quemdam ex amicis
Carthaginem misit;
qui,
curiam ingressus:
Vos, inquit,
consulit
Annibal,
cum dux Romanorum
magnis copiis maritimis instructus
advenerit,
an cum eo confligere
debeat?
Acclamavit
universus senatus:
Non est dubium
quin confligendum sit.
Tum ille,
Fecit, inquit,
et victus est.
Ita non potuerunt
factum damnare
quod ipsi
fieri debuisse
iudicaverant.
Sic Annibal victus
crucis supplicium
effugit:
nam eo poenae genere
dux,
re male gesta,
apud Poenos
afficiebatur.
 AULUS ATTILIUS CALATINUS
Attilius Calatinus,
consul,
paucis navibus
magnam Poenorum classem
superavit:
sed postea
cum temere
exercitum
in vallem iniquam
duxisset,
ab hostibus
circumventus est.
Romanos
eximia virtus
Calpurnii
tribuni militum
servavit.
Is enim
ad consulem
accessit
eique:
Censeo, inquit,
iubeas
milites quadringentos
ire
ad hanc rupem
inter medios hostes
editam atque asperam,
eamque occupare.
Futurum enim profecto est
ut hostes properent
ad occursandum nostris militibus,
atque ita
circa eam rupem
atrox pugna fiat:
at tu interea
tempus habebis
exercitus ex loco infesto educendi.
Alia
nisi haec salutis via
nulla est.
Respondit consul:
Fidum quidem et providum
hoc consilium
videtur;
sed quisnam erit
qui ducat
quadringentos illos milites
ad eum locum?
Si alium,
inquit Calpurnius,
neminem
reperis,
me
ad hoc consilium perficiendum
uti potes.
Ego
hanc tibi et reipublicae animam
do.
Consul
tribuno gratias egit
et quadringentos milites
dedit.
Quos
Calpurnius admonens
quem in locum
deduceret,
et quo consilio:
Moriamur, inquit,
commilitones,
et morte nostra
eripiamus
ex obsidione
circumventas legiones.
Omnes
nulla spe evadendi,
sed amore laudis accensi
proficiscuntur.
Mirati sunt
primo
hostes
eam militum manum
ad se venire.
Deinde
ubi cognitum est
eos
ad illam rupem obtinendam
iter intendere,
adversus illos
arma verterunt.
Romani
repugnant:
fit proelium
diu anceps.
Tandem superat
multitudo:
quadringenti
omnes
perfossi gladiis
aut missilibus operti
cadunt.
Consul interim,
dum ea pugna fit,
se
in loca edita et tuta
subducit.
Virtuti par
fuit Calpurnii fortuna:
nam ita evenit ut,
cum multis locis
saucius factus esset,
nullum tamen in capite vulnus
acciperet.
Inter mortuos
multis confossus vulneribus,
sed adhuc spirans
inventus est:
convaluit,
saepeque postea
operam reipublicae strenuam
navavit.
Ei
merces egregii facinoris
data est corona graminea,
qua nulla nobilior corona
fuit in praemium virtutis bellicae
apud populum terrarum principem,
et quae
ab universo exercitu servato
decerni solebat.
 MARCUS ATILIUS REGULUS
Marcus Regulus
Poenos
magna clade
affecit.
Tunc ad eum
Hanno Carthaginiensis
venit
quasi de pace acturus,
sed revera
ut tempus traheret,
donec novae copiae
ex Africa
advenirent.
Is
ubi ad consulem accessit,
exortus est clamor,
auditaque vox:
Idem
huic faciendum esse
quod paucis ante annis
Cornelio Romano
a Poenis
factum fuerat.
Cornelius porro
per fraudem
veluti in colloquium
evocatus a Poenis
comprehensus fuerat,
et in vincula coniectus.
Iam Hanno
timere incipiebat,
sed periculum
callido dicto
avertit.
Hoc vos, inquit,
si feceritis,
nihilo eritis Afris meliores.
Consul
tacere
iussit
eos
qui par pari referri volebant,
et conveniens gravitati Romanae
responsum
dedit:
Isto te metu,
Hanno,
fides Romana
liberat.
De pace
non convenit,
quia
nec Poenus
serio agebat,
et consul
victoriam quam pacem
malebat.
Regulus
deinde in Africam
primus Romanorum ducum
traiecit.
Clypeam urbem
et trecenta castella
expugnavit:
neque cum hominibus tantum,
sed etiam cum monstris
dimicavit.
Nam cum
apud flumen Bagradam
castra haberet,
anguis mirae magnitudinis
exercitum Romanum
vexabat:
multos milites
ingenti ore corripuit;
plures
caudae verbere elisit;
nonnullos
ipso pestilentis halitus afflatu
exanimavit.
Neque is
telorum ictu
perforari poterat;
quippe
qui durissima squamarum lorica
omnia tela
facile repelleret.
Confugiendum fuit
ad machinas,
et advectis balistis,
tamquam arx quaedam munita
deiiciendus hostis fuit.
Tandem
saxorum pondere oppressus
iacuit;
sed cruore suo
flumen
et vicinam regionem
infecit,
Romanosque castra movere
coegit.
Corium belluae
centum et viginti pedes longum
Romam misit
Regulus.
Regulo
ob res bene gestas
imperium
in annum proximum
prorogatum est.
Quod
ubi cognovit Regulus,
scripsit senatui
villicum suum
in agello,
quem septem iugerum habebat,
mortuum esse,
et servum
occasionem nactum
aufugisse
ablato instrumento rustico,
indeoque petere
se
ut sibi successor
in Africam mitteretur,
ne
deserto agro
non esset
unde uxor et liberi alerentur.
Senatus,
acceptis litteris,
res
quas Regulus amiserat
publica pecunia redimi
iussit:
agellum colendum
locavit,
et alimenta
coniugi ac liberis praebuit.
Regulus deinde
crebris proeliis
Carthaginiensium opes
contudit,
eosque
pacem petere
coegit,
quam
cum Regulus nollet
nisi durissimis conditionibus dare,
illi
a Lacedaemoniis
auxilium
petierunt.
Lacedaemonii
Xantippum virum
belli peritissimum
Carthaginiensibus miserunt,
a quo Regulus victus est
ultima pernicie:
duo tantum millia hominum
ex omni Romano exercitu
remanserunt:
Regulus ipse
captus,
et in carcerem
coniectus est.
Deinde Romam
de permutandis captivis
dato iureiurando
missus est,
ut,
si non impetrasset,
rediret ipse Carthaginem:
qui cum Romam venisset,
inductus in senatum
mandata exposuit,
et primum
ne sententiam diceret
recusavit,
causatus
se,
quoniam in hostium potestatem venisset,
iam non esse senatorem.
Iussus tamen
sententiam aperire,
negavit
esse utile
captivos Poenos reddi,
quia adolescentes essent
et boni duces,
ipse vero
iam confectus senectute:
cuius cum valuisset auctoritas,
captivi retenti sunt.
Regulus deinde
cum retineretur
a propinquis et amicis,
tamen Carthaginem rediit:
neque vero
tunc ignorabat
se ad crudelissimum hostem
et ad exquisita supplicia proficisci;
sed iusiurandum conservandum putavit.
Reversum
Carthaginienses
omni cruciatu
necaverunt:
palpebris enim resectis
aliquandiu
in loco tenebricoso
tenuerunt;
deinde
cum sol esset ardentissimus,
repente eductum
intueri coelum
coegerunt;
postremo
in arcam ligneam
incluserunt,
in qua undique
clavi praeacuti
eminebant.
Ita dum fessum corpus,
quocumque inclinaret,
stimulis ferreis
confoditur,
vigiliis et dolore continuo
extinctus est.
Hic fuit
Atilii Reguli
exitus
ipsa quoque vita,
licet
per maximam gloriam
diu acta,
clarior et illustrior.
 APPIUS CLAUDIUS PULCHER
Appius Claudius
vir stultae temeritatis,
consul
adversus Poenos
profectus est.
Priorum ducum consilia
palam reprehendebat,
seque,
quo die
hostem vidisset
bellum perfecturum esse
iactitabat.
Antequam navale proelium committeret,
auspicia habuit:
cumque pullarius
ei nunciasset
pullos
non exire
e cavea
neque vesci
irridens iussit
eos
in aquam mergi,
ut saltem biberent,
quoniam esse nollent.
Quo facto
militum animos
vana religio
incessit:
commisso deinde proelio,
magna clades
a Romanis
accepta est;
quorum octo millia
caesa sunt,
viginti millia capta.
Quare Claudius
a populo condemnatus est:
ea res
calamitati fuit
etiam Claudiae consulis sorori;
nam cum illa
a ludis publicis rediens
turba premeretur,
dixit:
Utinam frater meus viveret,
classemque iterum duceret,
significans
optare se
ut
nimis magna civium frequentia
minueretur.
Ob istam vocem impiam
Claudia quoque
damnata est.
 CAIUS LUTATIUS
Caius Lutatius
consul
finem
primo bello Punico
imposuit.
Ei
in Siciliam advenienti
nunciatum est
maximam classem Poenorum
ex Africi venire:
erant autem
quadringentae naves
onustae commeatu
quem ad exercitum
portabant,
cui in Sicilia praeerat
Amilcar Carthagininensis.
Dux classis
Hanno
nobilis Poenus
cui animus erat
naves onere levare,
easque deinde
acceptis ab Amilcare delectis viris
complere.
At Lutatius
optimum ratus
praevertere Hannonis adventum,
et cum classe
gravi suisque oneribus impedita
confligere,
adversus eum
ad Aegates insulas
cursum intendit:
nec longa fuit
victoriae mora;
nam omnes Carthaginiensium naves
brevi
aut captae aut depressae sunt.
Ingens fuit praeda:
Poeni victi
pacem
postularunt,
quae eis
hac conditione
concessa est,
ut omnibus insulis
quae sunt
inter Italiam et Africam
decederent,
et certum populo Romano vectigal
per viginti annos
penderent.
-----
QUINTUS FABIUS MAXIMUS
(Anno urbis conditae 535.)
Annibal,
Amilcaris filius,
novem annos natus,
a patre aris admotus,
odium in Romanos perenne
iuravit.
Quae res
maxime videtur
concitasse
secundum bellum Punicum.
Nam,
Hamilcare mortuo,
Annibal
causam belli quaerens,
Saguntum,
urbem Romanis foederatam,
evertit.
Quapropter Roma
missi sunt Carthaginem
legati,
qui populi Romani querimonias deferrent,
et Annibalem
mali auctorem
sibi dedi postularent.
Tergiversantibus Poenis,
Quintus Fabius
legationis princeps,
sinu ex toga facto:
Hic ego, inquit,
porto bellum pacemque;
utrum placet,
sumite.
Poenis bellum succlamantibus,
Fabius,
excussa toga,
bellum dare se dixit.
Poeni
accipere se responderunt,
et quo acciperent animo,
eodem se gesturos.
Annibal,
superatis Pyrenaei et Alpium iugis,
in Italiam venit.
Publium Scipionem
apud Ticinum amnem,
Sempronium apud Trebiam,
Flaminium apud Trasimenum
profligavit.
Adversus hostem
toties victorem missus,
Quintus Fabius dictator,
Annibalis impetum
mora fregit;
namque pristinis edoctus cladibus,
belli rationem
mutavit.
Per loca alta
exercitum ducebat,
neque ullo loco
fortunae se committebat:
castris,
nisi quantum necessitas cogeret,
tenebatur miles.
Dux
neque occasioni rei
bene gerendae deerat,
si qua ab hoste daretur,
neque ullam ipse hosti dabat.
Frumentatum exeunti Annibali
opportunus aderat,
agmen carpens,
palentes excipiens.
Ita ex levibus proeliis
superior discessit,
militemque coepit
minus iam
aut virtutis suae aut fortunae
poenitere.
His artibus
Annibalem
Fabius
in agro Falerno
incluserat;
sed ille callidus
sine ullo exercitus detrimento
se expedivit.
Nempe arida sarmenta
boum cornibus
alligavit,
eaque
principio noctis
incendit:
metus flammae relucentis
ex capite boves
velut stimulatos furore
agebat.
Hi ergo
accensis cornibus
per montes,
per silvas
huc illuc
discurrebant.
Romani,
qui
ad speculandum
concurrerant,
miraculo attoniti
constiterunt:
ipse Fabius
insidias esse ratus,
militem
extra vallum egredi
vetuit.
Interea Annibal
ex angustiis evasit.
Dein Annibal,
ut Fabio
apud suos
crearet invidiam,
agrum eius,
omnibus circa vastatis,
intactum reliquit;
at Fabius
omnem ab se suspicionem
propulsavit:
nam eundem agrum
vendidit,
eiusque pretio
captivos Romanos redemit.
Haud grata tamen erat
Romanis
Fabii cunctatio;
eumque pro cauto
timidum,
pro considerato
segnem vocitabant.
Augebat
invidiam
Minucius magister
equitum dictatorem
criminando
illum
in ducendo bello
tempus terere,
quo diutius
in magistratu esset,
solusque
et Romae
et in exercitu
imperium haberet.
His sermonibus accensa
plebs
dictatori
magistrum equitum imperio aequavit.
Quam iniuriam
aequo animo
tulit Fabius,
exercitumque suum
cum Minucio
divisit.
Cum postea
Minucius
temere proelium commisisset,
ei periclitanti
auxilio venit Fabius.
Cuius subito adventu compressus
Annibal
receptui cecinit,
palam confessus
abs se
Minucium,
a Fabio
se
victum esse.
Eum quoque
ex acie redeuntem
dixisse ferunt:
Nubes ista
quae
sedere
in iugis montium
solebat,
tandem
cum procella
imbrem dedit.
Minucius
periculo liberatus
Fabium,
cui salutem debebat,
patrem appellavit,
eique deinceps parere
non abnuit.
Postea Annibal
Tarento
per proditionem
potitus est.
In eam rem
tredecim fere iuvenes nobiles Tarentini
conspiraverant.
Hi
nocte
per speciem venandi
urbe egressi
ad Annibalem,
qui haud procul castra habebat,
venerunt.
Eos
laudavit Annibal,
monuitque
ut redeuntes
pascentia Carthaginiensium pecora
ad urbem agerent,
et praedam
veluti ex hoste factam
praefecto et custodibus portarum
donarent.
Id iterum
saepiusque ab iis factum,
eoque consuetudinis
adducta res est,
ut quocumque noctis tempore
dedissent signum,
porta urbis aperiretur.
Tunc Annibal
eos
nocte media
cum decem millibus hominum delectis
secutus est.
Ubi portae appropinquarunt,
nota iuvenum vox
vigilem excitavit.
Duo primi
inferebant
aprum vasti corporis.
Vigil incautus,
dum belluae magnitudinem miratur,
venabulo occisus est.
Ingressi
Poeni
caeteros vigiles sopitos
obtruncant.
Tum Annibal
cum suo agmine
ingreditur.
Romani
passim trucidantur.
Livius Salinator
Romanorum praefectus,
cum iis,
qui caedi superfuerant,
in arcem confugit.
Profectus igitur Fabius
ad recipiendum Tarentum,
urbem
obsidione cinxit.
Romanos
plurimum adiuvit
res levis momenti.
Praefectus praesidii Tarentini
deperiebat amore mulierculae
cuius frater
in exercitu Fabii erat.
Miles,
iubente Fabio,
pro perfugi
Tarentum transiit,
ac per sororem
praefecto conciliatus,
eum
ad tradendam urbem
perpulit.
Fabius
vigilia prima accessit
ad eam partem muri
quam praefectus custodiebat.
Eo adiuvante,
Romani
muros inscenderunt.
Inde proxima porta refracta
Fabius
cum exercitu
intravit.
Annibal,
audita Tarenti oppugnatione,
ad opem ferendam
festinavit;
cumque ei esset nunciatum
urbem captam esse.
Et Romani, inquit,
suum Annibalem
habent:
eadem qua ceperamus arte,
Tarentum amisimus.
Cum postea
Livius Salinator
coram Fabio gloriaretur
quod arcem Tarentinam retinuisset,
diceretque
eum
sua opera
Tarentum recepisse.
Certe,
respondit Fabius,
Tarentum nunquam recepissem
nisi tu perdidisses.
Quintus Fabius
iam senex
filio suo consuli
legatus fuit;
cumque in eius castra veniret,
filius
obviam patri
progressus est;
duodecim lictores
pro more anteibant.
Equo vehebatur senex,
nec appropinquante consule
descendit.
Iam ex lictoribus undecim
verecundia paternae maiestatis taciti
praeterierant.
Quod
cum consul animadvertisset,
proximum lictorem
iussit
inclamare
Fabio patri
ut ex equo descenderet.
Pater tum desiliens:
Non ego, fili, inquit,
tuum imperium
contempsi,
sed experiri volui
an scires
consulem agere.
Ad summam senectutem
vixit Fabius Maximus,
dignus tanto cognomine.
Cautior quam promptior
habitus est;
sed insita eius ingenio prudentia,
bello
quod tum gerebatur,
aptissima erat.
Nemini
dubium est
quin
rem Romanam
cunctando restituerit.
 PAULUS AEMILIUS ET TERENTIUS VARRO
Annibal
in Apuliam pervenerat.
Adversus eum
Roma profecti sunt
duo consules
Paulus Aemilius et Terentius Varro.
Paulo
solers Fabii cunctatio
magis placebat.
Varro autem
ferox et temerarius
acriora sequebatur consilia.
Ambo
apud vicum,
qui Cannae appellabatur,
castra posuerunt.
Ibi
insitam Varronis temeritatem
fortuna
aliquo levium proeliorum successu
aluerat:
itaque invito collega
aciem instruxit
et signum pugnae dedit.
Victus caesusque est
Romanus exercitus.
Nusquam
graviori vulnere
afflicta est respublica.
Paulus Aemilius
telis obrutus
cecidit:
quem
cum
media in pugna
oppletum cruore
conspexit
quidam tribunus militum:
Cape, inquit,
hunc equum,
et fuge, Aemili.
Quin tu potius,
respondit Paulus,
abi,
nuncia patribus
ut urbem muniant,
ac priusquam
hostis victor adveniat,
praesidiis firment:
tu
me patere
in hac militum meorum strage
expirare.
Alter consul
cum paucis equitibus fugit.
Annibali victori
cum caeteri gratularentur,
suaderentque
ut quietem
ipse sumeret,
et fessis militibus daret,
unus ex eius praefectis
Maharbal,
minime cessandum ratus,
Annibalem
hortabatur
ut statim Romam pergeret,
die quinto
victor
in Capitolio epulaturus.
Cumque Annibali
illud consilium
non probaretur,
Maharbal adiecit:
Vincere scis,
Annibal,
sed victoria uti
nescis.
Mora huius diei
satis creditur
saluti fuisse
urbi et imperio.
Postero die,
ubi primum illuxit,
ad spolia legenda
Poeni insistunt.
Iacebant
tot Romanorum millia
ut missi fuerint Carthaginem
tres modii annulorum,
qui
ex digitis equitum et senatorum
detracti fuerant.
Dein Annibal
in Campaniam
divertit,
cuius deliciis
et ipse et exercitus ardor
elanguit.
Numquam
tantum pavoris
Romae fuit,
quantum
ubi acceptae cladis nuncius
advenit.
Neque tamen
ulla pacis mentio facta est;
imo
Varroni calamitatis auctori
obviam itum est,
et gratiae ab omnibus ordinibus actae,
quod de republica non desperasset:
qui
si Carthaginiensium dux fuisset,
temeritatis poenas
omni supplicio
dedisset.
Dum Annibal
Capuae
segniter et otiose ageret,
Romani interim
respirare coeperunt.
Arma non erant;
detracta sunt
templis et porticibus
vetera hostium spolia.
Egebat aerarium:
opes suas
senatus libens
in medium protulit,
patrumque exemplum
imitati sunt equites.
Deerant milites:
nomina dederunt
quidam adhuc praetextati,
id est,
iuniores
annis septemdecim,
qui
satis virium
ad ferenda arma
habere videbantur:
empti sunt publice
et armati
servi.
Id magis placuit
quam captivos,
licet minore pretio,
redimere.
Cum Annibal
redimendi sui copiam
captivis Romanis fecisset,
decem ex ipsis
Romam
ea de re missi sunt;
nec pignus aliud fidei
ab iis
postulavit Annibal,
quam ut iurarent,
se,
si non impetrassent,
in castra redituros.
Eos
senatus
non censuit redimendos
cum id
parva pecunia
fieri potuisset,
ut militibus Romanis
insitum esset
aut vincere aut mori.
Unus ex iis legatis
e castris egressus,
velut aliquid oblitus
paulo post reversus fuerat
in castra,
deinde comites
ante noctem
assecutus fuerat.
Is ergo,
re non impetrata,
domum abiit.
Reditu enim in castra
se liberatum esse iureiurando
interpretabatur.
Quod ubi innotuit,
iussit senatus
illum comprehendi,
et vinctum duci ad Annibalem.
Ea res
Annibalis audaciam
maxime fregit,
quod senatus populusque Romanus
rebus afflictis
tam excelso esset animo.
 MARCUS CLAUDIUS MARCELLUS
Claudius Marcellus praetor
Annibalem vinci posse
primus docuit.
Cum enim
ad Nolam
Annibal accessisset,
spe urbis per proditionem recipiendae,
Marcellus
instructa ante urbis portam acie
cum eo conflixit,
et Poenos fudit.
Pulsus Annibal
exercitum
ad Casilinum
parvam Campaniae urbem
duxit.
Parvum erat
in ea praesidium
et tamen
penuria frumenti
efficiebat
ut nimium hominum
esse videretur.
Annibal primo
cives
verbis benignis
ad portas aperiendas
coepit allicere:
deinde
cum in fide Romana perstarent,
moliri
portas et claustra refringere
parat.
Tum ex urbe
ingenti cum tumultu
erumpunt cohortes duae
intus instructae,
stragemque Poenorum faciunt.
Pudor
Annibalem
ab incoepto avertit.
Itaque
relicto circa Casilinum praesidio
ne omissa res videretur,
ipse
in hiberna Capuam concessit,
partemque maiorem hiemis
exercitum in tectis habuit.
Mitescente iam hieme,
Annibal
Casilinum rediit,
ubi obsidio continuata
oppidanos
ad ultimum inopiae
adduxerat.
Marcellum
cupientem
obsessis ferre auxilium
Vulturnus
amnis inflatus aquis
tenebat;
at Gracchus,
qui
cum equitatu Romano
Casilino assidebat,
farre ex agris undique convecto
complura dolia
implevit,
deinde nuncium
ad magistratum Casilinum misit,
ut exciperet
dolia
quae amnis deferret.
Insequenti nocte
dolia
medio missa amne
defluxerunt.
Aequaliter
inter omnes
frumentum divisum:
id
postero quoque die ac tertio
factum est.
Re detecta,
Annibal,
catena per medium flumen iniecta,
intercepit dolia.
Tum nuces
a Romanis sparsae,
quae
aqua defluente
Casilinum deferebantur,
et cratibus
excipiebantur.
Eo commeatu sociorum
necessitas
aliquandiu sublevata est.
Postremo
ad id ventum est inopiae,
ut Casilinates
lora manderent
detractasque scutis pelles,
quas
fervida molliebant aqua,
nec muribus
aliove animali
abstinuerunt.
Quidam ex his avarus
murem captum
maluit
ducentis denariis vendere,
quam eo ipse vesci,
leniendae famis gratia.
Utrique
venditori nempe et emptori,
sors merita
obtigit
nam avaro fame consumpto
non licuit
sui pecuniae frui;
emptor vero
cibo comparato
vixit.
Tandem
omne herbarum radicumque genus
infimis aggeribus
muri eruerunt;
et cum hostes
locum exarassent,
Casilinates
raporum semen
iniecerunt.
Miratus
Annibal exclamavit:
Eone usque
dum ea nascantur,
ad Casilinum
sessurus sum?
Et qui
nullam antea pactionem
auribus admiserat,
tum demum
aequas deditionis conditiones
non repudiavit.
Postea
cum Sicilia
a Romanis
ad Poenos defecisset,
Marcellus
consul creatus
Syracusas,
urbem Siciliae nobilissimam,
oppugnavit.
Diuturna fuit obsidio;
nec eam
nisi post tres annos
cepit Marcellus.
Item confecisset celerius
nisi unus homo
ea tempestate
Syracusis fuisset.
Is erat Archimedes,
mirabilis inventor machinarum,
quibus
omnia Romanorum opera
brevi disturbabat.
Captis Syracusis,
Marcellus
eximia hominis prudentia delectatus,
ut capiti illius parceretur
edixit.
Archimedes,
dum
in pulvere
quasdam formas
describeret attentius,
patriam suam captam esse
non senserat.
Miles
praedandi causa
in domum eius
irrupit,
et minantis voce
quisnam esset
eum interrogavit.
Archimedes
propter cupiditatem
illud investigandi
quod requirebat,
non respondit.
Qua propter,
a milite
obtruncatus est.
Eius mortem
aegre tulit Marcellus,
sepulturaeque curam habuit.
Marcellus,
recepta Sicilia,
cum ad urbem venisset,
postulavit
ut sibi triumphanti
Romam inire liceret.
Id non impetravit;
sed tantum
ut ovans
ingrederetur.
Pridie
iniussu senatus
in monte Albano
triumphavit;
inde ovans
multam prae se praedam
in urbem
intulit.
Cum simulacro captarum Syracusarum
perlata sunt
multa urbis ornamenta,
nobiliaque signa
quibus abundabant Syracusae;
quae omnia
ad aedem Honoris atque Virtutis
contulit;
nihil
in suis aedibus,
nihil
in hortis posuit.
In sequenti anno
iterum adversus Annibalem
missus est.
Tumulus erat
inter Punica et Romana castra,
quem occupare
Marcellus cupiebat;
at prius locum
ipse explorare voluit.
Eo
cum paucis equitibus
proficiscitur;
sed in insidias
delapsus est,
et lancea transfixus
occubuit.
Annibal
inventum Marcelli corpus
magnifice sepeliri
iussit.
 CLAUDIUS NERO ET MARCUS LIVIUS SALINATOR
Asdrubal
frater Annibalis
ex Hispania profectus
cum ingentibus copiis
in Italiam
traiicere parabat.
Actum erat
de imperio Romano,
si iungere se Annibali potuisset.
Itaque
Roma profecti sunt
duo consules
Claudius Nero et Livius Salinator;
hic in Galliam Cisalpinam,
ut Asdrubali
ad Alpibus descendenti
occurreret,
ille vero
in Apuliam,
ut Annibali
se opponeret.
Fuerant
Livio
cum Nerone
veteres inimicitiae tamen
ubi ei collega
datus est,
iniuriae,
quam gravissimam acceperat,
oblitus est;
et amicitiam cum eo iunxit,
ne propter privatam discordiam
respublica male administraretur.
Ea gratiae reconciliatione laetus
senatus
digredientes in provincias consules
prosecutus est.
Ii porro
id in mente habebant,
ut uterque
in sua provincia
hostem contineret,
neque coniungi
aut conferre in unum
vires pateretur.
Inter haec
Asdrubal Italiam ingressus,
quatuor equites
cum litteris
ad Annibalem misit:
qui capti
ad Neronem
sunt perducti.
Consul,
cognito Asdrubalis consilio,
audendum aliquid
improvisum ratus,
cum delectis copiis
profectus est nocte,
et inscio Annibale,
paene totam Italiam emensus
sex dierum spatio
ad castra Livii pervenit,
amboque collatis signis
Asdrubalem
apud Senam vicerunt.
Caesa sunt
eo proelio
quinquaginta sex hostium millia.
Ipse Asdrubal,
ne tantae cladi superesset,
concitato equo
se
in cohortem Romanam
immisit,
ibique pugnans
cecidit.
Nero
ea nocte,
quae pugnam secuta est,
pari celeritate
qua venerat,
in castra sua rediit,
antequam
Annibal
eum discessisse sentiret.
Caput Asdrubalis,
quod servatum cum cura attulerat,
proiici
ante hostium stationes
iussit.
Annibal,
viso fratris occisi capite,
dixisse fertur:
Agnosco
fortunam Carthaginis!
 PUBLIUS CORNELIUS SCIPIO AFRICANUS
Publius Cornelius Scipio
nondum annos pueritiae egressus
patrem
singulari virtute
servavit:
nam cum is
in pugna
apud Ticinum
contra Annibalem commissa
graviter vulneratus esset,
et in hostium manus
iamiam venturus esset,
filius,
interiecto corpore,
Poenis irruentibus
se opposuit,
et patrem periculo liberavit.
Quae pietas
Scipioni postea
aedilitatem petenti
favorem populi conciliavit;
cum obsisterent tribuni plebis
negantes
rationem eius esse habendam,
quod nondum ad petendum
legitima aetas esset:
Si me,
inquit Scipio,
omnes Quirites
aedilem facere volunt,
satis annorum habeo.
Tanto inde favore
ad suffragia itum est,
ut tribuni incoepto
destiterint.
Post cladem Cannensem,
Romani exercitus reliquiae
Canusium perfugerant:
cumque ibi
tribuni militum quatuor essent,
tamen omnium consensu
ad Publium Scipionem
admodum adolescentem
summa imperii
delata est.
Tunc
Scipioni nunciatum est
nobiles quosdam iuvenes
de Italia deserenda
conspirare.
Statim
in hospitium Metelli,
qui conspirationis erat princeps,
se contulit Scipio;
cumque concilium ibi iuvenum
de quibus
allatum erat,
invenisset,
stricto super capita consultantium gladio.
Iurate, inquit,
vos
neque rempublicam populi Romani deserturos,
neque alium civem Romanum deserere passuros;
qui non iuraverit,
in se
hunc gladium strictum esse
sciat.
Haud secus pavidi,
quam si victorem Annibalem cernerent,
iurant omnes,
custodiendosque semetipsos
Scipioni tradunt.
Cum Romani
duas clades
in Hispania accepissent,
duoque ibi summi imperatores
cecidissent,
placuit
exercitum augeri,
eoque proconsulem mitti;
nec tamen quem mitterent
satis constabat.
Ea de re
indicta sunt
comitia.
Primo
populus exspectabat,
ut
qui se tanto dignos imperio crederent,
nomina profiterentur;
sed nemo
audebat
illud imperium suscipere.
Moesta itaque
civitas erat,
et prope consilii inops.
Subito
Cornelius Scipio
quatuor et viginti ferme annos natus,
professus est
se petere,
et in superiore,
unde conspici posset,
loco constitit:
in quem
omnium ora
conversa sunt.
Deinde
ad unum
omnes
Scipionem
in Hispania,
proconsulem esse
iusserunt.
At postquam
animorum impetus resedit,
populum Romanum
coepit
facti poenitere.
Aetati Scipionis
maxime diffidebant.
Quod
ubi animadvertit Scipio,
advocata concione,
ita magno elatoque animo
disseruit
de bello
quod gerendum erat,
ut homines
cura liberaverit,
speque certa impleverit.
Profectus igitur
in Hispaniam
Scipio
Carthaginem novam,
qua die venit,
expugnavit.
Eo
congestae erant
omnes paene Africae et Hispaniae opes,
quibus potitus est.
Inter captivos
ad eum
adducta est
eximiae formae adulta virgo.
Postquam comperit
eam
illustri loco
inter Celtiberos natam,
principique eius gentis adolescenti
desponsam fuisse,
arcessitis parentibus
et sponso
eam reddidit.
Parentes virginis
qui
ad eam redimendam
satis magnum auri pondus
attulerant
Scipionem orabant
ut id
ab se
donum reciperet.
Scipio
aurum poni
ante pedes
iussit
vocatoque ad se virginis sponso:
Super dotem,
inquit
quam accepturus
a socero es,
haec
tibi a me
dotalia dona
accedant;
aurumque tollere
ac sibi habere
iussit.
Ille domum reversus,
ad referendam Scipioni gratiam,
Celtiberos
Romanis conciliavit.
Deinde
Scipio
Asdrubalem victum
ex Hispania expulit.
Castris hostium potitus,
omnem praedam
militibus concessit:
captivos Hispanos
sine pretio
domum dimisit.
Afros vero
vendi iussit.
Erat inter eos
puer adultus
regii generis
forma insigni,
quem
percunctatus est Scipio
quis et cuius esset,
et cur id aetatis
in castris fuisset?
Respondit puer:
Numida sum;
Massivam populares vocant:
orbus a patre
relictus
apud avum maternum
Numidiae regem
educatus sum:
cum avunculo Masinissa,
qui nuper
subsidio Carthaginiensibus venit,
in Hispaniam traieci;
prohibitus
propter aetatem
a Masinissa
nunquam ante
proelium inii.
Eo die
quo pugnatum est
cum Romanis,
inscio avunculo,
clam
armis equoque sumpto
in aciem exivi:
prolapso equo,
captus sum
a Romanis.
Scipio
eum interrogavit
velletne
ad avunculum reverti?
Id vero cupere se
dixit puer,
effusis gaudio lacrymis.
Tam Scipio
eum
annulo aureo et equo ornato
donavit,
datisque,
qui tuto deducerent,
equitibus dimisit.
Cum
Publius Cornelius Scipio
se erga Hispanos
clementer gessisset,
circumfusa multitudo
eum regem
ingenti consensu appellavit;
at Scipio,
silentio per praeconem facto,
dixit:
Nomen imperatoris,
quo me mei milites appellarunt,
mihi maximum est:
regium nomen
alibi magnum,
Romae intolerabile est.
Si id
amplissimum iudicatis
quod regale est,
vobis licet
existimare
regalem in me esse animum;
sed oro vos
ut a regis appellatione abstineatis.
Sensere
etiam barbari
magnitudinem animi,
qua
Scipio
id aspernabatur
quod caeteri mortales
admirantur
et concupiscunt.
Scipio
recepta Hispania,
cum iam
bellum
in ipsam Africam transferre
meditaretur,
conciliandos prius regum et gentium animos
existimavit.
Syphacem Maurorum regem
primum tentare statuit.
Eum regem
totius Africa opulentissimum
magno usui
sibi fore sperabat.
Itaque legatum
cum donis
ad eum misit.
Syphax
amicitiam Romanorum
se accipere annuit,
sed fidem
nec dare nec accipere
nisi cum ipso
coram duce Romano
voluit.
Scipio igitur
in Africam traiecit.
Forte incidit
ut
eo ipso tempore
Asdrubal
ad eundem portum
appelleret,
Syphacis amicitiam
pariter petiturus.
Uterque
a rege
in hospitium invitatus.
Coenatum simul apud regem est,
et eodem lecto
Scipio atque Asdrubal
accubuerunt.
Tanta autem inerat
comitas Scipioni,
ut non Syphacem modo
sed etiam hostem infensissimum
Asdrubalem
sibi conciliaverit.
Scipio,
foedere icto
cum Syphace,
in Hispaniam
ad exercitum rediit.
Masinissa quoque
amicitiam cum Scipione iungere
iamdudum cupiebat.
Quare
ad eum
tres Numidarum principes
misit,
ad tempus locumque
colloquio statuendum.
Duos
pro obsidibus retineri
a Scipione
voluit,
remisso tertio,
qui
Masinissam
in locum constitutum
adduceret.
Scipio et Masinissa
cum paucis
in colloquium venerunt.
Ceperat iam ante
Masinissam
ex fama rerum gestarum
admiratio viri,
sed maior praesentis veneratio
cepit:
erat enim
in vultu
multa maiestas;
accedebat
promissa caesaries,
habitusque corporis
non cultus munditiis,
sed virilis vere
ac militaris,
et florens iuventa.
Prope attonitus
ipso congressu,
Numida
gratias
de filio fratris remisso
agit:
affirmat
se
ex eo tempore
eam quaesivisse occasionem,
quam tandem oblatam
non omiserat;
cupere
se illi et populo Romano
operam navare.
Laetus
eum Scipio audivit,
atque in societatem recepit.
Scipio deinde
Romam rediit,
et ante annos
consul factus est.
Ei
Sicilia provincia
decreta est,
permissumque est
ut in Africam inde traiiceret.
Qui cum vellet
ex fortissimis peditibus Romanis
trecentorum equitum numerum
complere,
nec posset
illos
statim armis et equis instruere,
id
prudenti consilio
perfecit.
Trecentos iuvenes
ex omni Sicilia
nobilissimos et ditissimos legit,
velut eos
ad oppugnandam Carthaginem
secum ducturus,
eosque iussit
quam celerrime
arma et equos expedire.
Edicto imperatoris
paruerunt iuvenes,
sed longinquum et grave bellum
reformidabant.
Tunc Scipio
remisit illis
istam expeditionem,
si arma et equos
militibus Romanis
vellent tradere.
Laeti
conditionem acceperunt
iuvenes Siculi.
Ita Scipio
sine publica impensa
suos instruxit
ornavitque equites.
Tunc Scipio
ex Sicilia
in Africam
vento secundo
profectus est.
Tantus erat
militum ardor,
ut non ad bellum
duci viderentur,
sed ad certa victoriae praemia.
Celeriter
naves
e conspectu Siciliae
ablatae sunt,
conspectaque brevi Africae littora.
Expositis copiis,
Scipio
in proximis tumulis
castra metatus est.
Ibi
speculatores hostium
in castris deprehensos
et ad se perductos
nec supplicio affecit,
nec de consiliis ac viribus Poenorum
percontatus est;
sed circa omnes Romani exercitus
manipulos curavit deducendos:
dein interrogavit
an ea satis considerassent
quae iussi erant speculari;
tum,
prandio dato,
eos incolumes dimisit.
Qua sui fiducia
prius animos hostium,
quam arma
contudit.
Scipioni in Africam advenienti
Masinissa
se coniunxit
cum parva equitum turma.
Syphax vero
a Romanis
ad Poenos defecerat.
Asdrubal
Poenorum dux
Syphaxque
se Scipioni opposuerunt:
at Scipio
utriusque castra
una nocte
perrupit et incendit.
Syphax ipse
captus est,
et vivus
ad Scipionem pertractus.
Quem
cum in castra Romana
adduci nunciatum esset,
omnis,
velut ad spectaculum triumphi,
multitudo
effusa est:
praecedebat
is vinctus;
sequebatur
nobilium Numidarum turba.
Movebat omnes
fortuna viri,
cuius amicitiam
olim Scipio petierat.
Regem aliosque captivos
Romam misit Scipio:
Masinissam,
qui egregie
rem Romanam
adiuverat,
aurea corona
donavit.
Haec clades
Carthaginiensibus
tantum terroris intulit,
ut Annibalem
ex Italia
ad tuendam patriam
revocaverint:
qui
frendens gemensque
ac vix lacrymis temperans,
mandatis paruit.
Respexit saepe
Italiae littora,
semet accusans
quod
non exercitum victorem
statim
a pugna Cannensi
Romam duxisset.
Jam Zamam venerat
Annibal
(quae urbs
quinque dierum iter
a Carthagine abest),
inde nuncium
ad Scipionem misit,
ut colloquendi secum potestatem faceret.
Colloquium
haud abnuit Scipio.
Dies locusque
constituitur.
Itaque congressi sunt
duo clarissimi suae aetatis duces.
Steterunt
aliquandiu
mutua admiratione defixi.
Cum vero de conditionibus pacis
inter illos
non convenisset,
ad suos
se receperunt
renunciantes
armis rem esse dirimendam.
Proelium commissum est,
victusque Annibal
cum quatuor tantum equitibus
fugit.
Carthaginienses
metu perculsi,
ad petendam pacem
oratores mittunt
triginta seniorum principes:
qui
ubi in castra Romana venerunt,
more adulantium
procubuere.
Conveniens oratio
tam humili adulationi fuit.
Veniam civitati petebant
non culpam purgantes,
sed initium culpae
in Annibalem transferentes.
Victis
leges
imposuit Scipio.
Legati,
cum nullas conditiones recusarent,
Romam profecti sunt,
ut
quae a Scipione pacta essent,
ea
patrum ac populi auctoritate
confirmarentur.
Ita pace terra marique parta,
Scipio,
exercitu in naves imposito,
Romam reversus est.
Ad quem advenientem
concursus ingens
factus est.
Effusa non ex urbibus modo,
sed etiam ex agris
turba
vias obsidebat.
Scipio
inter gratulantium plausus
triumpho omnium clarissimo
urbem est invectus,
primusque
nomine victae a se gentis
est nobilitatus,
Africanusque appellatus.
Annibal
a Scipione victus,
suisque invisus,
ad Antiochum Syriae regem
confugit,
eumque
hostem Romanis fecit.
Missi sunt
Roma
legati ad Antiochum,
in quibus erat
Scipio Africanus,
qui cum Annibale collocutus,
ab eo
quaesivit
quem fuisse
maximum imperatorem
crederet?
Respondit Annibal
Alexandrum
Macedonum regem
maximum sibi videri,
quod
parva manu
innumerabiles exercitus
fudisset.
Interroganti deinde
quem secundum poneret;
Pyrrhum, inquit,
quod primus
castra metari docuit,
nemoque
illo elegantius
loca cepit,
et praesidia disposuit.
Sciscitanti demum
quem tertium duceret,
semetipsum dixit.
Tum ridens
Scipio:
Quidnam, inquit,
igitur tu diceres,
si me vicisses?
Me vero,
respondit Annibal,
et ante Alexandrum
et ante Pyrrhum
et ante alios omnes
posuissem.
Ita
improviso assentationis genere,
Scipionem
e grege imperatorum
velut inaestimabilem
secernebat.
Decreto adversus Antiochum bello,
cum
Syria provincia
obvenisset Lucio Scipioni,
quia parum in eo putabatur esse animi,
parum roboris,
senatus
belli huius gerendi curam
mandari volebat
collegae eius
Caio Laelio.
Surrexit tunc
Scipio Africanus
frater maior Lucii Scipionis,
et illam familiae ignominiam
deprecatus est:
dixit
in fratre suo
summam esse virtutem,
summum consilium,
seque
ei legatum fore promisit;
quod
cum
ab eo esset dictum,
nihil est
de Lucii Scipionis provincia
commutatum:
itaque frater
natu maior
minori legatus
in Asia profectus est,
et tandiu eum
consilio operaque adiuvit,
donec ei
triumphum
et cognomen Asiatici
peperisset.
Eodem bello
filius Scipionis Africani
captus fuit,
et ad Antiochum deductus.
Benigne et comiter
adolescentem
rex habuit,
quamvis
ab eius patre
tunc finibus imperii pelleretur.
Cum deinde
pacem
Antiochus a Romanis peteret,
legatus eius
Publium Scipionem adiit;
eique
filium
sine pretio redditurum regem dixit,
si per eum
pacem impetrasset.
Cui
Scipio respondit:
Abi,
nuncia regi
me
pro tanto munere
gratias agere;
sed nunc
aliam gratiam
non possum referre,
quam ut ei suadeam
bello absistere,
nullamque pacis conditionem
recusare.
Pax non convenit;
Antiochus tamen
Scipioni filium remisit,
tantique viri maiestatem venerari,
quam dolorem ulcisci maluit.
Victo Antiocho,
cum praedae Asiaticae ratio
a duobus Scipionibus
reposceretur,
Africanus
prolatum a fratre
discerpsit librum,
quo acceptae et expensae summae
continebantur,
indignatus scilicet
ea de re dubitari
quae sub ipso legato
administrata fuisset,
et ad eum modum
verba fecit:
Non est quod quaeratis,
patres conscripti,
an parvam pecuniam
in aerarium retulerim,
qui antea illud
Punico auro
repleverim,
neque mea innocentia
potest
in dubium vocari.
Cum
Africam totam
potestati vestrae subiecerim,
nihil
ex ea
praeter cognomen
retuli.
Non igitur me
Punicae,
non fratrem meum
Asiaticae gazae
avarum reddiderunt;
sed uterque nostrum
magis invidia
quam pecunia,
est onustus.
Tum constantem defensionem Scipionis
universus senatus
comprobavit.
Deinde
Scipioni Africano
duo tribuni plebis
diem dixerunt
quasi praeda ex Antiocho capta,
aerarium fraudasset:
ubi causae dicendae dies venit,
Scipio
magna hominum frequentia
in forum
est deductus.
Iussus causam dicere,
sine ulla criminis mentione,
magnificam orationem
de rebus a se gestis
habuit.
Hac die, inquit,
Carthaginem vici:
eamus in Capitolium,
et Diis supplicemus.
E foro
statim in Capitolium
ascendit.
Simul
se
universa concio
ab accusatoribus avertit,
et secuta Scipionem est,
nec quisquam
praeter praeconem,
qui reum citabat,
cum tribunis mansit.
Celebratior
is dies
favore hominum fuit,
quam
quo triumphans
de Syphace rege et Carthaginiensibus
urbem est ingressus.
Inde,
ne amplius
tribunitiis iniuriis
vexaretur,
in Literninam villam
concessit,
ubi reliquam egit aetatem
sine urbis desiderio.
Cum Scipio Africanus
Liternii degeret,
complures praedonum duces
ad eum videndum
forte confluxerunt.
Scipio
eos
ad vim faciendam venire
ratus,
praesidium servorum
in tecto collocavit,
aliaque parabat
quae
ad eos repellendos
opus erant.
Quod ubi praedones animadverterunt,
abiectis armis,
ianuae appropinquant,
nunciantque
se
non vitae eius hostes,
sed virtutis admiratores
venisse
conspectum tanti viri
expetentes;
proinde
ne gravaretur
se spectandum praebere.
Id
postquam audivit Scipio,
fores reserari
eosque introduci iussit.
Illi
postes ianuae
tamquam religiosissimam aram venerati,
cupide Scipionis dexteram
apprehenderunt,
ac diu deosculati sunt:
deinde
positis ante vestibulum donis,
laeti quod
Scipionem videre
contigisset,
domum reverterunt.
Paulo post
mortuus est Scipio,
moriensque
ab uxore
petiit
ne corpus suum
Romam referretur.
-----
LUCIUS SCIPIO ASIATICUS
(Anno urbis conditae 561.)
Lucius Scipio
frater Africani
infirmo erat corpore;
tamen consul,
legato fratre,
contra Antiochum missus est.
Cum in Asiam advenisset,
ad duo ferme millia
ab hoste
castra posuit.
Antiochus
coepit
aciem instruere,
nec Scipio
detrectavit certamen.
Cum autem
duae acies
in conspectu essent,
coorta nebula
caliginem dedit,
quae nihil admodum
Romanis,
eadem plurimum
regiis
nocuit;
nam humor
gladios aut pila Romanorum
non hebetabat;
arcus vero
quibus Antiochi milites utebantur,
fundasque
et iaculorum amenta
emollierat.
Itaque fusus est
regis exercitus
fugatusque.
Ipse Antiochus,
cum paucis fugiens,
in Lydiam concessit.
Tum Asiae urbes
victori
se dediderunt.
Lucius Scipio
Romam reversus,
ingenti gloria
triumphavit,
et Asiatici cognomen accepit.
Postea
Lucius Scipio
simul cum fratre
accusatus est
acceptae ab Antiocho pecuniae,
et quamvis contenderet
omnem praedam
in aerarium fuisse illatam,
damnatus tamen est
et in carcerem
duci coeptus.
Tunc Tiberius Gracchus,
licet Scipionis inimicus,
dixit sibi quidem
esse cum Scipione simultatem,
nec se
quidquam
gratiae quaerendae causa
facere;
sed non passurum
Lucium Scipionem
in carcere atque in vinculis esse,
iussitque
eum dimitti.
Gratiae ingentes
a senatu actae sunt
Tiberio Graccho,
quod rempublicam
privatis simultatibus potiorem
habuisset.
Missi deinde quaestores
in domum Scipionis
nullum pecuniae regiae vestigium
repererunt.
Lucio Scipioni
collata est
ab amicis propinquisque
ea pecunia
qua mulctatus fuerat;
eam vero
Scipio
noluit accipere.
 PUBLIUS SCIPIO NASICA
Publius Scipio Nasica
patrui Scipionis Africani
filius
cum adolescens
aedilitatem peteret,
manumque cuiusdam civis Romani
rustico opere duratam,
more candidatorum,
apprehendisset,
iocans
interrogavit eum,
num manibus
solitus esset ambulare:
quod dictum
a circumstantibus exceptum
ad populum
manavit,
causamque repulsae Scipioni
attulit.
Namque omnes rusticae tribus
paupertatem
sibi ab eo exprobratam
iudicantes,
iram suam
adversus contumeliosum eius dicterium
exercuerunt.
Quae repulsa nobilis adolescentis
ingenium
ab insolentia
revocavit,
eumque magnum
et utilem civem fecit.
Cum Annibal
Italiam devastaret,
responsum
ab oraculo
editum esse
ferunt:
hostem
Italia pelli
vincique posse,
si mater Idaea
a Pessinunte
Romam advecta foret,
et hospitio
apud civem optimum
reciperetur.
Legati
ea de re
ad Attalum Pergami regem
missi sunt.
Is
legatos
comiter acceptos
Pessinuntem deduxit.
Quaerendus deinde fuit
vir
qui
eam
rite hospitio exciperet.
Publium Scipionem Nasicam
senatus iudicavit
virum esse
in tota civitate
optimum.
Idem
consul
imperatoris nomen
a militibus,
et triumphum
a senatu oblatum
recusavit,
dixitque
satis gloriae
sibi
in omnem vitam
eo die
quaesitum esse,
quo
vir optimus
a senatu
iudicatus fuerat:
hoc titulo,
etsi nec consulatus,
nec triumphus addatur,
satis honoratam
Publii Scipionis Nasicae imaginem
fore.
Scipio Nasica
censor factus,
gravem se ac severum praebuit.
Cum equitum censum ageret,
equitem quemdam
vidit
obeso et pingui corpore,
equum vero eius
strigosum et macilentum.
Quidnam causae est,
inquit censor,
cur sis tu,
quam equus pinguior?
Quoniam,
respondit eques,
ego
me ipse curo,
equum vero
servus.
Minus verecundum
visum est responsum,
itaque graviter obiurgatus eques,
et mulcta damnatus.
Idem Scipio Nasica
cum Ennio poeta
vivebat coniunctissime.
Cum ad eum venisset,
eique ab ostio quaerenti
ancilla
dixisset
Ennium
domi non esse,
Nasica
sensit
illam
domini iussu dixisse,
et illum intus esse.
Paucis post diebus
cum ad Nasicam
venisset Ennius,
et eum
a ianua
quaereret,
exclamavit ipse Nasica
se domi non esse.
Tum Ennius:
Quid!
ego non cognosco,
inquit,
vocem tuam?
Hic Nasica:
Homo es impudens:
ego
cum te quaererem,
ancillae tuae credidi
te domi non esse;
tu
non mihi credis ipsi.
 MARCUS PORCIUS CATO
Marcus Porcius Cato
ortus municipio Tusculo,
adolescentulus
priusquam honoribus
operam daret,
rure
in praediis paternis
versatus est,
deinde Romam demigravit,
et in foro esse coepit.
Primum stipendium
meruit
annorum decem septemque,
Quinto Fabio consule,
cui postea semper adhaesit.
Inde castra
secutus est
Claudii Neronis,
eiusque opera
magni aestimata est
in proelio apud Senam,
quo cecidit
Asdrubal
frater Annibalis.
Ab adolescentia
frugalitatem temperantiamque
coluit.
Pellibus haedinis
pro stragula veste utebatur;
eodem cibo
quo milites vescebatur;
aquam
in bellicis expeditionibus
potabat;
si nimio aestu
torqueretur,
acetum;
si vires deficerent,
paululum vilis vini.
Quaestor
Scipioni Africano
obtigit,
et cum eo
parum amice vixit.
Nam parcimoniae amans
haud probabat
sumptus,
quos Scipio faciebat.
Quare,
eo relicto,
Romam rediit,
ibique Scipionis vitam
palam et aperte
reprehendit,
quasi militarem disciplinam
corrumperet.
Dictitabat
illum
cum pallio et crepidis
solitum ambulare
in Gymnasio,
palaestrae operam dare,
militum licentiae
indulgere.
Quod crimen
non verbo,
sed facto
diluit Scipio.
Nam cum
ea de re
legati
Roma
Syracusas missi essent,
Scipio
exercitum omnem
eo convenire
et classem expedire
iussit,
tamquam dimicandum
eo die
terra marique
cum Carthaginiensibus esset,
postridie,
legatis inspectantibus,
pugnae simulacrum
exhibuit.
Tum eis armamentaria,
horrea,
omnemque belli apparatum
ostendit.
Reversi Romam legati,
omnia apud exercitum Scipionis
praeclare se habere
renuntiarunt.
Eadem asperitate
Cato
matronarum luxum
insectatus est.
Scilicet
in medio ardore
belli Punici,
Oppius
tribunus plebis
legem tulerat,
qua vetabantur
mulieres Romanae
plus semuncia auri habere,
vestimento varii coloris uti,
et iuncto vehiculo in urbe vehi.
Confecto autem bello,
et florente republica,
matronae
pristina ornamenta
sibi reddi postulabant;
omnes vias urbis
obsidebant,
virosque
ad forum descendentes
orabant,
ut legem Oppiam,
abrogarent.
Quibus acerrime
restitit Cato,
sed frustra;
nam lex
fuit abrogata.
Cato
creatus consul,
in Hispaniam
adversus Celtiberos
profectus est.
Quos
acri proelio
vicit,
et ad deditionem
compulit:
eo in bello
Cato
cum ultimis militum
parcimonia, vigiliis, et labore
certavit,
nec in quemquam
gravius severiusque imperium
exercuit,
quam in semetipsum.
Cum Hispanos
ad defectionem pronos
videret,
cavendum iudicavit
ne deinceps
rebellare possent.
Id autem effecturus
sibi videbatur,
si eorum muros dirueret.
Sed veritus ne,
si id
universis civitatibus imperaret
communi edicto,
non obtemperarent,
scripsit
ad singulas
separatim
ut muros diruerent,
epistolasque omnibus
simul
eodemque die
reddendas curavit.
Cum unaquaeque
sibi soli imperari
putaret,
universae paruerunt.
Cato
Romam reversus
de Hispania
triumphavit.
Postea Cato
censor factus,
severe ei praefuit potestati.
Nam,
et in complures nobiles
animadvertit,
et imprimis
Lucium Flaminium
virum consularem
senatu movit.
Cui inter alia facinora
illud obiecit.
Cum esset in Gallia
Flaminius,
mulierem,
cuius amore deperibat,
ad coenam vocavit,
eique forte
inter coenandum dixit
multos
capitis damnatos
in vinculis esse,
quos securi percussurus esset.
Tum illa negavit
se unquam vidisse
quemquam securi ferientem,
et pervelle id videre.
Statim
Flaminius
unum ex his,
qui in carcere detinebantur,
adduci iussit,
et ipse securi percussit.
Tam perditam libidinem
eo magis notandam
putavit Cato,
quod
cum probro privato
coniungeret imperii dedecus.
Quid enim crudelius
quam inter pocula et dapes
ad spectaculum mulieris
humanam victimam mactare,
et mensam
cruore respergere?
Cum in senatu
de tertio Punico bello
ageretur,
Cato
iam senex
delendam Carthaginem censuit,
negavitque
ea stante
salvam esse posse rempublicam.
Cum autem id,
contradicente Scipione Nasica,
non facile patribus persuaderet,
deinceps
quoties
de re aliqua
sententiam dixit
in senatu,
addidit semper:
Hoc censeo,
et Carthaginem esse delendam.
Tandem in curiam
intulit
ficum praecocem,
et excussa toga
effudit:
cuius cum pulchritudinem
patres admirarentur,
interrogavit
eos
Cato
quandonam
ex arbore lectam
putarent?
Illis ficum recentem videri affirmantibus
atqui, inquit,
tertio abhinc die
scitote
decerptam esse Carthagine;
tam prope
ab hoste absumus.
Movit
ea res
patrum animos,
et bellum Carthaginiensibus
indictum est.
Fuit Cato
ut senator egregius,
ita bonus pater:
cum ei
natus esset filius,
nullis negotiis
nisi publicis
impediebatur
quominus adesset matri
infantem abluenti
et fasciis involventi.
Illa enim
proprio lacte
filium alebat.
Ubi
aliquid intelligere
potuit puer,
eum
pater ipse
in literis instituit,
licet idoneum et eruditum domi servum
haberet.
Nolebat
enim servum
filio maledicere,
vel aurem vellicare,
si tardior
in discendo esset;
neque etiam filium
tanti beneficii,
hoc est doctrinae,
debitorem esse servo.
Ipse itaque
eius ludi magister,
ipse legum doctor,
ipse lanista fuit.
Conscripsit
manu sua,
grandibus literis
historias,
ut etiam in paterna domo
ante oculos proposita
haberet
veterum instituta et exempla.
Cum postea
Catonis filius
in exercitu Pompilii
tiro militaret,
et Pompilio visum esset
unam dimittere legionem,
Catonis quoque filium
dimisit;
sed cum is
amore pugnandi
in exercitu
remansisset,
Cato pater
ad Pompilium scripsit,
ut,
si filium pateretur
in exercitu remanere,
secundo eum obligaret
militiae sacramento,
quia,
priore amisso,
cum hostibus
iure pugnare
non poterat.
Exstat quoque
Catonis patris
ad filium
epistola,
in qua
scribit
se audivisse
eum missum factum esse
a Pompilio imperatore
monetque eum
ut caveat
ne proelium ineat.
Negat
enim ius esse,
qui miles non sit,
eum pugnare cum hoste.
Agricultura
plurimum delectabatur
Cato,
malebatque
agrorum et pecorum fructu,
quam foenore
ditescere.
Cum ab eo quaereretur
quid maxime
in re familiari
expediret.
Respondit,
bene pascere.
Quid secundum?
Satis bene pascere.
Quid tertium?
Male pascere.
Quid quartum?
Arare.
Et cum ille
qui quaesierat
dixisset,
quid foenerari?
Tum Cato:
Quid,
inquit,
hominem occidere?
Scripsit ipse
villas suas,
ne tectorio quidem
fuisse perlitas,
atque postea addidit:
Neque mihi aedificatio
neque vas,
neque vestimentum ullum
est pretiosum;
si quid est,
quo uti possim,
utor;
si non est,
facile careo.
Suo quemque uti et frui
per me licet:
mihi
vitio
quidam vertunt,
quod multis egeo;
at ego
illis
vitio
tribuo,
quod nequeunt
egere.
Iniuriarum patientissimus
fuit Cato.
Cum ei
causam agenti,
protervus quidam,
pingui saliva
quantum poterat attracta,
in frontem mediam
inspuisset,
tulit hoc
leniter.
Et ego, inquit,
O homo!
affirmabo
falli eos
qui te negant
os habere.
Ab alio homine improbo
contumeliis proscissus:
Iniqua, inquit,
tecum
mihi est pugna:
tu enim
probra facile audis,
et dicis libenter;
mihi vero
et dicere ingratum,
et audire insolitum.
Dicere solebat
acerbos inimicos
melius
de quibusdam
mereri
quam
eos amicos
qui dulces videantur;
illos enim
saepe verum dicere,
hos nunquam.
Cato
ab adolescentia
usque ad extremam aetatem
inimicitias,
reipublicae causa,
suscipere non destitit:
ipse
a multis accusatus,
non modo
nullum existimationis detrimentum
fecit,
sed,
quoad vixit,
virtutum laude
crevit.
Quartum et octogesimum annum agens,
ab inimicis
capitali crimine accusatus
suam ipse causam
peroravit,
nec quisquam,
aut memoriam eius tardiorem,
aut lateris firmitatem imminutam,
aut os haesitatione impeditum
animadvertit.
Non illum
enervavit,
nec afflixit
senectus:
ea aetate
aderat amicis,
veniebat
in senatum
frequens.
Graecas etiam literas
senex didicit.
Quando obreperet
senectus,
vix intellexit.
Sensim
sine sensu
aetas ingravescebat;
nec subito fracta est,
sed diuturnitate quasi extincta.
Annos quinque et octoginta natus
excessit e vita.
 TITUS QUINCTIUS FLAMINIUS
Titus Quinctius Flaminius
filius eius,
qui
apud Trasimenum
periit,
consul missus est
adversus Philippum
Macedonum regem,
qui
Annibalem
pecunia et copiis
iuverat
Atheniensesque
populi Romani socios
armis lacessiverat.
Contraxerant autem
bellum
cum Philippo
Athenienses
haudquaquam digna causa.
Duo iuvenes Acarnanes
non initiati
templum Cereris
cum caetera turba
ingressi sunt.
Facile eos
sermo prodidit.
Perducti
ad antistites templi,
etsi manifestum erat
eos per errorem ingressos,
tamquam ob infandum scelus
interfecti sunt:
Acarnanes
suorum nece commoti,
ad vindicandos illos
auxilium
a Philippo petierunt,
qui terram Atticam
igne ferroque vastavit,
urbes complures
cepit,
Athenas ipsas
oppugnavit.
Quinctius,
exercitu conscripto,
maturius
quam soliti erant
priores consules profectus,
in Graeciam
magnis itineribus
contendit.
Tunc caduceator
ab rege
venit,
locum ac tempus colloquendi
postulans.
Flaminius
victoriae quam pacis avidior,
tamen ad constitutum tempus
venit in colloquium,
postulavitque
ut Philippus
omni Graecia
decederet.
Accensus indignatione
rex
exclamavit:
Quid
victo imperares gravius,
Tite Quincti?
Et cum
quidam
ex circumstantibus
oculis aeger
adiecisset:
Aut bello vincendum,
aut melioribus parendum esse.
Apparet
id quidem,
inquit Philippus,
etiam caeco,
iocans
in eius valetudinem oculorum.
Erat quippe
Philippus
dicacior natura,
quam regem decet,
et ne inter seria quidem
satis risu temperans.
Dein,
re infecta,
se
ex colloquio
proripuit.
Eum
Flaminius
bis proelio fudit
castrisque exuit.
Quinctius Flaminius
Graeciae
veterem statum
reddidit
ut legibus suis viveret,
et antiqua libertate
frueretur.
Aderat
ludorum Isthmiorum tempus,
ad quod spectaculum
Graecia universa
convenerat.
Tum praeco
in mediam arenam
processit,
tubaque silentio facto,
haec verba pronunciavit:
Senatus,
populusque Romanus
et Titus Quinctius Flaminius imperator,
Philippo rege
et Macedonibus devictis,
omnes Graeciae civitates
liberas esse
iubet.
Audita voce praeconis,
maius gaudium fuit,
quam quantum homines possent capere:
vix satis credebat
se quisque audivisse,
alii alios intuebantur
mirabundi.
Revocatus praeco,
cum unusquisque
non audire tantum,
sed videre etiam
libertatis suae nuncium
averet,
iterum
pronunciavit eadem.
Tum tantus clamor
ortus est,
ut certo constet
aves,
quae supervolabant,
attonitas paventesque decidisse.
Quinctio Flaminio
triumphus
a Senatu
decretus est.
Postea
cum Prusias
Bithyniae rex
legatos
Romam mississet,
casu accidit
ut legati
apud Flaminium coenarent
atque ibi
de Annibale mentione facta,
ex his
unus diceret
eum
in Prusiae regno esse.
Id
postero die
Flaminius
senatui detulit.
Patres,
qui,
vivo Annibale,
nunquam metu vacui erant,
legatos
in Bithyniam
miserunt,
in his
Flaminium,
qui Annibalem sibi dedi poscerent.
A primo colloquio Flaminii,
ad domum Annibalis custodiendam,
milites
a rege missi sunt.
Annibal
septem exitus
e domo fecerat,
ut semper
aliquod iter fugae
praeparatum haberet.
Postquam nunciatum est
ei
milites regios
in vestibulo esse,
conatus est
postico occulto
fugere:
ubi vero
id quoque
obseptum sensit,
et omnia clausa esse,
hausto,
quod sub annuli gemma habebat,
veneno
absumptus est.
 LUCIUS PAULUS AEMILIUS MACEDONICUS
(Anno urbis conditae 582).
Paulus Aemilius
eius
qui ad Cannas cecidit
filius erat.
Consul
sortitus est
Macedoniam provinciam,
in qua
Perseus
Philippi filius
paterni in Romanos odii haeres
bellum renovaverat.
Cum
adversus Perseum
profecturus esset,
et domum suam
ad vesperum rediret,
filiolam suam Tertiam,
quae tunc erat admodum parva,
osculans,
animadvertit tristiculam:
Quid est, inquit,
mea Tertia,
quid tristis es?
Mi pater,
inquit illa,
Perse periit.
(Erat autem mortua
catella
eo nomine).
Tum ille
arctius
puellam complexus:
Accipio omen, inquit,
mea filia.
Ita ex fortuito dicto
quasi spem certam clarissimi triumphi
animo praesumpsit.
Ingressus deinde Macedoniam
recta
ad hostem perrexit.
Cum duae acies
in conspectu essent,
Sulpicius Gallus,
tribunus militum,
Romanum exercitum
magno metu liberavit.
Is enim,
cum
lunae defectionem
nocte sequenti
futuram praesciret,
ad concionem
vocatis militibus
dixit;
Nocte proxima,
ne quis id
pro portento
accipiat,
ab hora secunda
usque ad quartam
luna defectura est.
Id,
quia
naturali ordine
et statis fit temporibus,
et sciri ante
et praedici potest.
Itaque,
quemadmodum nemo miratur
lunam
nunc pleno orbe,
nunc senescentem exiguo cornu
fulgere,
sic mirum non est
eam obscurari,
quando umbra terrae conditur.
Quapropter
Romanos
non movit
illa defectio;
Macedones vero
eadem,
ut triste prodigium,
terruit.
Paulus Aemilius
cum Perseo
acerrime dimicavit
tertio nonas septembris.
Macedonum exercitus
caesus fugatusque est:
rex ipse
cum paucis fugit.
Fugientes
persecutus est
Aemilius
usque ad initium noctis.
Tum se
in castra
victor recepit.
Reversum
gravis cura angebat
quod filium
in castris
non invenisset.
Is
erat Publius Scipio,
postea Africanus
deleta Carthagine
appellatus,
qui decimum septimum tunc annum agens,
dum acrius sequitur
hostes,
in partem aliam
turba abreptus fuerat.
Media tandem nocte
in castra rediit.
Tunc,
recepto sospite filio,
pater tantae victoriae
gaudium sensit.
Victus Perseus
in templum confugerat,
ibique
in angulo obscuro
delitescebat:
deprehensus,
et cum filio natu maximo
ad consulem
perductus est.
Perseus
pulla veste amictus
castra ingressus est.
Non alias
ad ullum spectaculum
tanta multitudo
occurrit.
Rex captivus
progredi
prae turba
non poterat,
donec consul
lictores misit,
qui submovendo circumfusos
iter
ad praetorium
facerent.
Paulus Aemilius,
ubi audivit
Perseum adesse,
consurrexit,
progressusque paulum
introeunti regi
manum porrexit:
ad genua procumbentem
erexit;
introductum
in tabernaculum
suo lateri
assidere iussit.
Deinde
eum interrogavit
qua inductus iniuria
bellum
contra populum Romanum
tam infesto animo
suscepisset?
Rex,
nullo dato responso,
terram intuens
diu flevit.
Tam consul:
Bonum, inquit,
animum habe:
populi Romani clementia
non modo spem tibi,
sed prope certam fiduciam salutis praebet.
Postquam Perseum consolatus est
Paulus Amilius
sermonem
ad circumstantes Romanos
convertit:
Videtis, inquit,
exemplum insigne
mutationis rerum humanarum:
vobis haec
praecipue dico,
iuvenes;
ideo
neminem decet
in quemquam
superbe agere,
nec praesenti credere fortunae.
Eo die
Perseus
a consule
ad coenam
invitatus est,
et alius omnis ei honos
habitus est,
qui haberi in tali fortuna,
poterat.
Deinde
cum
ad consulem multarum gentium
legati
gratulandi causa venissent
Paulus Aemilius
ludos
magno apparatu
fecit,
lautumque convivium
paravit:
qua in re
curam et diligentiam
adhibebat,
dicere solitus
et convivium instruere
et ludos parare
viri eiusdem esse,
qui sciret
bello vincere.
Confecto bello,
Aemilius Paulus
regia nave
ad urbem
est subvectus.
Completae erant
omnes Tiberis ripae
obviam
effusa multitudine.
Fuit
eius triumphus
omnium longe magnificentissimus.
Populus,
exstructis per forum tabulatis
in modum theatrorum,
spectavit
in candidis togis.
Aperta
templa omnia
et sertis coronata;
thure
fumabant.
In tres dies
distributa est
pompa spectaculi.
Primus dies
vix suffecit
transvehendis signis tabulisque;
sequenti die
translata sunt arma,
galeae,
scuta,
loricae,
pharetrae,
argentum
aurumque.
Tertio die,
primo statim mane
ducere agmen
coepere tibicines,
non festos solemnium pomparum modos,
sed bellicum sonantes,
quasi in aciem
procedendum foret.
Deinde agebantur
pingues
cornibus auratis et vittis
redimiti boves
centum et viginti.
Sequebantur
Persei liberi,
comitante educatorum et magistrorum turba
qui
manus
ad spectatores
cum lacrymis
miserabiliter tendebant,
et pueros docebant
implorandam suppliciter
victoris populi misericordiam.
Pone filios
incedebat
cum uxore
Perseus stupenti et attonito similis.
Inde quadringentae coronae aureae
portabantur,
ab omnibus fere Graeciae civitatibus
dono missae.
Postremo
ipse in curru Paulus
auro purpuraque fulgens
eminebat,
qui
magnam
cum dignitate alia corporis,
tum senecta ipsa
maiestatem
prae se ferebat.
Post currum
inter alios illustres viros
filii duo Aemilii;
deinde equites turmatim,
et cohortes peditum
suis quaeque ordinibus.
Paulo
a senatu et a plebe
concessum est
ut in ludis Circensibus
veste triumphali uteretur,
eique cognomen Macedonici inditum.
Tantae huic laetitiae
gravis dolor
admixtus est.
Nam Paulus Aemilius,
duobus filiis in adoptionem datis,
duos tantum nominis haeredes
domi retinuerat.
Ex his
minor ferme duodecim annos natus,
quinque diebus ante triumphum patris,
maior autem triduo post triumphum
decessit.
Erat porro Aemilius
liberorum amantissimus;
eos erudiendos curaverat
non solum
Romana veteri disciplina,
sed etiam
Graecis literis.
Optimos adhibuerat magistros,
eorumque exercitiis omnibus
ipse interfuerat,
cum eum
respublica
alio non vocaret.
Eum tamen casum
fortiter tulit,
et in oratione,
quam
de rebus a se gestis
apud populum
habuit:
Optavi, inquit,
ut si quid adversi
immineret
ad expiandam nimiam felicitatem,
id
in domum meam
potius quam in rempublicam
recideret.
Nemo iam
ex tot liberis
superest,
qui Pauli Aemilii nomen ferat;
sed hanc privatam calamitatem
vestra felicitas,
et secunda fortuna publica
consolatur.
Paulus Aemilius
omni Macedonum gaza,
quae fuit maxima,
potitus erat:
tantam
in aerarium populi Romani
pecuniam invexerat,
ut unius imperatoris praeda
finem attulerit tributorum;
at hic
non modo
nihil ex thesauris regiis
concupivit,
sed ne ipse quidem
spectare eos
dignatus est.
Per alios homines
cuncta
administravit,
nec quidquam
in domum suam
intulit,
praeter memoriam nominis sempiternam:
mortuus est
adeo pauper,
ut dos eius uxori,
nisi vendito,
quem unum reliquerat,
fundo,
non potuerit exsolvi.
Exsequiae eius
non tam auro et ebore,
quam omnium benevolentia et studio
fuerunt insignes.
Macedoniae principes,
qui tunc Romae erant
legationis nomine,
humeros suos
funebri lecto
sponte subiecerunt.
Quem enim
in bello
ob virtutem
timuerant,
eundem
in pace
ob iustitiam
diligebant.
 CAIUS POMPILIUS LAENAS
Paulo Aemilio consule,
Romam venerunt
legati
a Ptolemaeo
rege Aegypti,
qui,
pulso fratre maiore,
Alexandriam tenebat.
Nam Antiochus
rex Syriae,
per speciem reducendi
in regnum
maioris Ptolemaei,
Aegyptum invadere
conabatur.
Iam navali praelio
vicerat
minorem Ptolemaeum,
et Alexandriam
obsidebat;
nec procul abesse
videbatur
quin
regno opulentissimo
potiretur.
Legati sordidati,
barba et capillo promisso,
cum ramis oleae
ingressi curiam
procubuerunt.
Oratio fuit
etiam miserabilior
quam habitus.
Orabant senatum
ut opem
regno Aegypti ferret.
Moti patres
legatorum precibus,
extemplo legationem
miserunt,
cuius princeps
Caius Popilius Laenas,
ad bellum
inter fratres
componendum.
Iussus est Popilius
adire prius Antiochum,
deinde Ptolemaeum,
eisque denunciare
ut bello absisterent:
qui secus fecisset,
eum
pro hoste
a senatu habitum iri.
Prope Alexandriam
Antiocho occurrerunt legati,
quos advenientes
Antiochus
amice salutavit,
et Popilio
dextram porrexit;
at Popilius
suam regi
noluit porrigere,
sed tabellas,
in quibus erat
senatusconsultum,
ei tradidit,
atque statim
legere iussit.
Quibus perlectis,
Antiochus dixit
se,
adhibitis amicis,
consideraturum
quid faciendum sibi esset.
Indignatus Popilius,
quod rex
aliquam moram
interponeret,
virga,
quam manu gerebat,
regem circumscripsit;
ac prius,
ait,
quam hoc circulo excedas,
da responsum,
quod senatui referam.
Obstupefactus
Antiochus,
cum parumper haesitasset:
Faciam, inquit,
quod censet senatus.
Tum demum Popilius
dextram regi
tamquam socio et amico porrexit.
Eadem die,
cum Antiochus
excessisset Aegypto,
legati
concordiam
inter fratres
auctoritate sua
firmaverunt.
Clara
ea legatio fuit
quod Egyptus
Antiocho adempta,
redditumque regnum patrium
stirpi Ptolemaei fuerat.
 PUBLIUS SCIPIO AEMILIANUS
Publius Scipio Aemilianus
Pauli Macedonici filius,
adoptione Scipionis Africani nepos,
a tenera aetate
Graecis literis
a Polybio
praestantis ingenii viro
eruditus est.
Ex eius doctrina
tantos fructus
tulit,
ut non modo
aequales suos,
sed etiam
maiores natu
omni virtutum genere
superaret.
Temperantiae et continentiae laudem
ante omnia
comparare studuit,
quod quidem tunc difficile erat.
Mirum enim est
quo impetu
ad libidines et epulas
iuvenes Romani
eo tempore
ferrentur.
At Scipio
contrarium vitae institutum secutus,
publicam modestiae et continentiae famam
est adeptus.
Polybium
semper domi militiaeque
secum habuit:
semper inter arma ac studio versatus,
aut corpus periculis,
aut animum disciplinis
exercuit.
Scipio Aemilianus
primum in Hispania,
Lucullo duce,
militavit;
eoque in bello
egregia fuit eius opera.
Nam rex quidam barbarus
mirae proceritatis
splendidis armis ornatus,
saepe Romanos
provocabat,
si quis
singulari certamine
secum
vellet congredi.
Cumque nemo
contra eum
exire auderet,
suam Romanis ignaviam
cum irrisu et ludibrio
exprobrabat.
Non tulit indignitatem rei
Scipio,
progressusque ad hostem,
conserta pugna
eum prostravit,
pari Romanorum laetitia
et hostium terrore,
quod ingentis corporis virum
ipse exiguae staturae
deiecisset.
Scipio
multo maius etiam
adiit periculum
in expugnatione urbis,
quam tunc obsidebant Romani:
nam ipse primus
murum conscendit,
viamque
aliis militibus
aperuit.
Ob haec praeclare gesta,
Lucullus dux
iuvenem
pro concione laudatum
murali corona
donavit.
-----
TERTIUM BELLUM PUNICUM
(Anno urbis conditae 620.)
Tertio bello Punico,
cum clarum esset
Scipionis nomen,
iuvenis adhuc
factus est consul,
eique
Africa provincia
extra sortem
data est,
ut quam urbem
avus eius
concusserat,
eam
nepos
everteret.
Tunc enim
Romani
suadente Catone,
deliberatum habebant
Carthaginem diruere.
Carthaginiensibus igitur
imperatum est
ut,
si salvi esse vellent,
ex urbe
migrarent,
sedemque
alio in loco,
a mari remoto,
constituerent.
Quod
ubi Carthagine auditum est,
ortus statim est
ululatus ingens,
clamorque
bellum esse gerendum,
satiusque esse
extrema omnia pati,
quam patriam relinquere.
Cum vero
neque naves
neque arma
haberent,
in usum novae classis
tecta domosque
resciderunt;
aurum et argentum
pro aere ferroque
conflatum est;
viri,
feminae,
pueri,
senes simul
operi instabant:
non die,
non noctu
labor intermissus.
Ancillas
primo totonderunt,
ut ex earum crinibus
funes facerent;
mox etiam matronae ipsae
capillos suos
ad eundem usum
contulerunt.
Scipio
exercitum
ad Carthaginem admovit,
eamque oppugnare
coepit:
quae urbs,
quanquam summa vi defenderetur,
tandem expugnata est.
Rebus desperatis,
quadraginta millia hominum
se victori tradiderunt.
Dux ipse
Asdrubal
inscia uxore,
ad genua Scipionis
cum ramis oleae
supplex procubuit.
Cum vero
eius uxor
se a viro relictam vidisset,
diris omnibus
eum devovit;
tum duobus liberis
dextra laevaque comprehensis,
a culmine domus
se
in medium flagrantis urbis incendium
immisit.
Deleta Carthagine,
Scipio victor
Romam reversus est.
Splendidum egit triumphum,
Africanusque est appellatus.
Ita cognomen Africani
Carthago capta
Scipioni maiori,
eadem eversa
Scipioni minori
peperit.
Postea
Scipio
iterum consul creatus,
contra Numatinos
in Hispaniam
profectus est.
Ibi
multiplex clades
priorum ducum inscitia
a Romanis
accepta fuerat.
Scipio,
ubi primum advenit,
corruptum licentia exercitum
ad pristinam disciplinam
revocavit.
Omnia deliciarum instrumenta
castris eiecit.
Qui miles
extra ordinem
fuisset deprehensus,
eum
virgis caedebat:
iumenta omnia
vendi iussit,
ne oneribus portandis
usui essent:
militem quemque
triginta dierum frumentum
ac septenos vallos
ferre coegit.
Cuidam
propter onus
aegre incedenti
dixit:
Cum te gladio vallare sciveris,
tunc vallum ferre desinito.
Ita redacto in disciplinam exercitu,
urbem Numantiam
obsedit.
Numantini
fame adacti,
se
ipsi trucidaverunt.
Captam urbem
Scipio delevit,
et de ea
triumphavit.
Scipio
censor fuit
cum Mummio viro nobili,
sed segniore.
Tribu movit
quemdam,
qui
ordines ducens
proelio non interfuerat.
Cumque ille quaereret
cur notaretur,
qui custodiae causa
in castris
remansisset,
Scipio respondit:
Non amo
nimium diligentes.
Equum
ademit adolescenti,
qui
in obsidione Carthaginis,
vocatis ad coenam amicis,
diripiendam
sub figura urbis Carthaginis
placentam
in mensa posuerat;
quaerentique causam:
Quia, inquit Scipio,
me prior
Carthaginem diripuisti.
Contra
Mummius
Scipionis collega
neque ipse
notabat
quemquam,
et notatos a collega,
quos poterat,
ignominiâ eximebat.
Unde Scipio,
cum
ei
cupienti
censuram
ex maiestate reipublicae
gerere
impedimento esset
Mummii segnities,
in senatu ait:
Utinam
mihi
collegam
dedissetis,
aut non dedissetis!
In Scipione Aemiliano
etiam multa privatae vitae dicta factaque
celebrantur.
Caio Laelio
familiariter usus est.
Ferunt
cum eo
Scipionem
saepe rusticatum fuisse,
eosque
incredibiliter re